فروپاشی سیستماتیک ساختار اقتصادی
رامین عابدی اصل، تحلیلگر فناوری اطلاعات
قطع یا محدودسازی اینترنت در کشوری با نزدیک به ۹۰ میلیون جمعیت، میلیونها کسبوکار وابسته به فناوری و هزاران متخصص فعال در حوزههای IT و AI، یک فروپاشی سیستماتیک است.
زیرساختهای دیجیتال ایران، بهویژه در حوزه فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، بهدلیل تحریمها و محدودیتهای داخلی، سالهاست که ناچار به استفاده از سرویسها، پلتفرمها و زیرساختهای خارج از کشور هستند. بنابراین قطع اینترنت بینالملل، عملا بهمعنای بریدن شریان حیاتی این اکوسیستم است؛ شریانی که بدون آن، نه توسعه ممکن است، نه بقا و در حالی از «حمایت از نخبگان» و «رشد اقتصاد دانشبنیان» سخن گفته میشود که همین تصمیمها، به شکل مستقیم، منجر به نابودی کسبوکارها، مهاجرت اجباری متخصصان و دفن آرزوهای نسل جوانی شده که میشد موتور محرک آینده کشور باشند و فاجعهبارتر آنکه، در برابر این خسارت عظیم، هیچ سازکار پاسخگویی وجود ندارد.
باتوجه به موارد یادشده، قطع اینترنت نهفقط «قطع ارتباط» بلکه یک فروپاشی زنجیرهای در تمام لایههای فناوری است و این لایهها شامل موارد زیر میشود:
لایه شبکه و نام دامنه (DNS): هر وبسایتی که DNS آن روی Cloudflare، AWS Route۵۳ یا سرویسهای مشابه باشد، عملا از دسترس خارج میشوند، حتی اگر سرور داخل ایران باشد.
لایه سرویس و API: تمام APIهای بینالمللی، از سرویسهای پرداخت و احراز هویت گرفته تا APIهای هوش مصنوعی، تحلیل داده، نقشه، ایمیل، پیامک و لاگینگ، بهطورکامل قطع میشوند.
زیرساخت ابری (Cloud Infrastructure): AWS، Azure، GitHub، Docker Hub و دهها سرویس حیاتی دیگر از مدار خارج میشوند به گونهای که زیر ساختهایی که سرورهای آنها خارج از ایران هستند، بهصورتکامل از دسترس کاربران ایرانی خارج میشود.
SEO و دسترسی جهانی: ارتباط موتورهای جستوجوی بینالمللی با سایتهای داخل ایران قطع میشود. این یعنی مرگ کامل سئو، حذف تدریجی از نتایج جستوجو و نابودی سالها سرمایهگذاری محتوایی. به زبان ساده هر چیزی که حتی یک اتصال کوچک به بیرون از مرزهای شبکه ملی داشته باشد، میمیرد و سایتهایی که خارج از ایران قرار دارند، با افت شدید ترافیک سایت مواجه میشوند و این برای سئوی سایتها ویرانگر است.
خاموشی اینترنت نشان داد که بخش بزرگی از آنچه در ایران با عنوان «هوشمصنوعی بومی» تبلیغ میشد، در واقع چیزی جز پوستهای داخلی روی APIهای خارجی نبوده است، نه مدل بومی، نه دیتاست مستقل، نه زیرساخت آموزش و نه توان پردازشی واقعی. بههمین دلیل، در روزهای ابتدایی قطع اینترنت تقریبا تمام سرویسهای موسوم به AI از کار افتادند و بسیاری از سرویسها نسخههای رایگان خود را بستند و عملا ناپدید شدند.
از سوی دیگر، تفاوت فاحشی بین اختلال اینترنت و خاموشی کامل آن وجود دارد. اختلال اینترنت مثل چشمهای است که آبش کم شده، اما خاموشی اینترنت بهمثابه چشمهای است که از ریشه خشک شده است. در اختلالهای جزئی، کسبوکارها آسیب میبینند، اما زنده میمانند، اما در خاموشی کامل، سیستمها فرصت تطبیق ندارند و مرگ ناگهانی رخ میدهد.
اثرات خاموشی اینترنت بر همکاریهای علمی و پروژههای بینالمللی نیز بالاست. اثر این رویکرد فوری و ویرانگر شامل مواردی چون لغو پروژههای مشترک، قطع ارتباط پژوهشگران با مجلات و کنفرانسها، تعدیل نیرو و تعطیلی استارتآپها و اخراج خاموش پژوهشگران از پروژههای خارجی میشود و شاید بسیاری از آنها هنوز نمیدانند که همکاریهایشان عملا پایان یافته است.
علاوه بر اینها در خاموشی کامل اینترنت ایدهای شکل نمیگیرد، محصولی توسعه نمییابد و بازاری ایجاد نخواهد شد و حتی سرویسهای کاملا داخلی مثل نقشهها و سرویسهای حملونقل دچار اختلال جدی میشوند و صنایع وابسته را تا مرز فروپاشی میبرند و در چنین شرایطی، تقریبا هیچ استارتآپی شانس بقا ندارد. در صورت قطعی اینترنت یکی از موارد زیر برای استارتآپها رخ میدهد:
- وابسته به سرور خارجی که مساوی با مرگ این کسبوکارها است
-وابسته به موتور جستوجوی خارجی که مساوی با تهدید جدی برای کسبوکارهاست
- کاملا داخلی که این کسبوکارها هم گرفتار ناپایداری شبکه ملی میشوند.
چنین شرایطی برای کسبوکارها همانند اتاق مراقبتهای ویژه بدون اکسیژن است. در حقیقت زیرساخت بدون سناریوی بحران، زیرساخت نیست، توهم پایداری است و هزینه نهایی آن، نابودی امید، بیکاری متخصص و آیندهای پرخطر برای جامعه است.
امروز بسیاری از متخصصان نه به «پیشرفت» بلکه به فرار از «بیثباتی» فکر میکنند و نمیتوان انتظار داشت با محدود کردن اینترنت، AI رشد کند یا کسبوکاری زنده بماند، چون اینترنت پایدار، مانند خون در رگهای اقتصاد امروز است. در ادامه این سناریو نیز با نخستین ترکشهای خاموشی چراغ هر کسبوکاری نیز علاوه بر کارفرما، به نیروی انسانی هم میخورد و تعطیلی و تعدیل دامن نیروی کار را میگیرد؛ این یعنی فروپاشی سیستماتیک یک ساختار اقتصادی.
