پرونده معادن باز غیر فعال را ببندید

معادن باز غیر‌فعال به معادنی اطلاق می‌شود که فعالان و صاحبان معادن پس از اتمام فعالیت‌های معدنی خود (‌اکتشاف‌، استخراج و فرآوری‌)‌، معادن را بدون بازگرداندن آن‌ها به محیط زیست رها و ترک کرده‌اند.‌ برخی از کارشناسان معدنی معتقدند طبق ماده ۲۵ قانون معادن مبالغ اخذشده از صاحبان معادن و معدنکاران با عنوان حق‌الارض، باید از سوی سازمان جنگل‌ها،‌ مراتع و آبخیزداری کشور صرف بستن معادن پس از فرآوری شده تا از آسیب‌های محیط زیستی آنها جلوگیری شود. حال مسئله مطرح شده آن است که بسته نشدن معادن چه پیامدهای معدنی و زیست‌محیطی را در پی داشته و بستن معادن چه شرایطی را باید به همراه داشته باشد. همچنین در عمل چه میزان از قانون صرف حق‌الارض برای بسته شدن معادن، درحال اجرا بوده و موانع تحقق این قانون چیست. در این باره صمت با کارشناسان مرتبط با موضوع و فعالان معدنی گفت‌وگو کرد که در ادامه می‌خوانید.

معادن کوچک بسته نمی‌شوند

عضو هیات‌مدیره انجمن مهندسی معدن ایران و عضو هیات‌مدیره انجمن زمین‌شناسی ایران درباره برخی دلایل بسته نشدن معادن گفت: اغلب معادن کوچک به دلیل بارز نبودن آثار آنها بر محیط‌زیست و کم‌توجهی مسئولان، پس از پایان فعالیت بسته نمی‌شوند.

پیمان افضل افزود: معدنکار بخش خصوصی گردش مالی محدود داشته و در روند فعالیت خود هزینه‌هایی از جمله حقوق پرداختی دولتی، ‌مالیات و... را باید بپردازد. اگر قرار باشد فعال معدنی به‌عنوان یک کارآفرین علاوه‌بر تحمل هزینه‌های جاری سنگین پس از بهره‌برداری از معدن،‌‌ مبلغ مضاعفی به‌تنهایی برای بستن آن معدن هزینه کند شاهد خارج شدن سرمایه‌های بسیاری از سرمایه‌گذاران معدنی از معادن خواهیم بود‌ چرا‌که برای صاحبان معادن، ‌چیزی جز ضرر باقی نخواهد ماند. در‌نتیجه بخش معدنی کشور با بحران‌های جدی مواجه خواهد شد.

ظرفیت پنهان معادن متروک

عضو هیات‌مدیره انجمن مهندسی معدن ایران،‌ غنی بودن برخی معادن متروکه کشور را مطرح کرده و ضمن تاکید بر لزوم سرمایه‌گذاری مجدد‌ روی این معادن گفت: نباید فراموش کرد که برخی از معادن متروکه و غیرفعال، ‌هنوز غنی از ذخایر معدنی هستند. بخش سطحی این معادن به اکتشاف و بهره‌برداری رسیده اما اکتشافات عمقی هنوز برای این معادن صورت نگرفته است.

پیمان افضل افزود: این معادن متروکه قابلیت احیا داشته و باید این موضوع را قبل از اعاده معدن به طبیعت درنظر بگیریم.‌ به گفته این فعال معدنی، با سرمایه‌گذاری مجدد روی این معادن و انجام اکتشافات عمقی، می‌توان شاهد میزان بهره‌وری بالای این معادن بود.

وی در ادامه یادآور شد: بسیاری از کشورهای جهان در حال فعالیت‌ روی معادن متروکه در جهت احیا و بهره‌برداری مجدد از این معادن هستند‌ چراکه ظرفیت بالای این معادن را شناخته و در جهت سودآوری بیشتر و استفاده بهینه از این معادن‌ قدم برداشته‌اند.

بخشش قسمتی از حقوق مالکانه

عضو هیات‌مدیره انجمن زمین‌شناسی ایران ضمن ارائه راهکار برای حل مشکلات بسته شدن معادن گفت: در این شرایط به‌عنوان قدم نخست مناسب به نظر می‌رسد سازمان جنگل‌ها،‌ مراتع و آبخیزداری کشور طبق قانون معادن، ‌اقدام به بستن معادن متروکه به دلیل حقوق مالکانه پرداختی صاحبان معادن کنند. اما شایان توجه است که سازمان جنگل‌ها،‌ مراتع و آبخیزداری به دلیل معضلات و مشکل متعدد از جمله زمین‌خواری،‌ جنگل‌خواری، آتش‌سوزی‌های پی‌در‌پی، ‌راه‌سازی و فعالیت‌های عمرانی مرتبط با جنگل‌ها و مراتع و... در عمل فرصتی برای ورود به بخش معدن پیدا نمی‌کند.

به گفته پیمان افضل، در این مقطع بهتر است دولت در صورت بازسازی معادن پس از اتمام فعالیت از سوی صاحبان معدن،‌ قسمت قابل‌توجهی از بهره مالکانه معادن را ببخشد. این کارشناس معدن‌ معتقد است‌ این اقدام ضمن کاهش بار مالی روی دوش صاحبان معادن،‌ باعث ورود و اشتیاق حضور معدنکاران در بحث بستن معادن می‌شود.

تعامل محیط‌زیست و معدن

این عضو هیات‌مدیره انجمن مهندسی معدن ایران ضمن گلایه از روند فعلی برخورد مدافعان محیط‌زیست با صاحبان معدنی گفت: ‌نباید سیاست‌گذاری‌های مدیریتی به نحوی باشد که اهالی محیط‌زیست و معدنکار در تقابل با یکدیگر قرار گیرند. متاسفانه امروزه در کشور ما سازمان حفاظت محیط ‌زیست به فعالان معدنی به چشم دشمن نگاه کرده و به ‌جای همکاری و تعامل با این بخش‌، به‌اصطلاح شمشیر را از رو بسته‌اند.

پیمان افضل با تاکید بر اینکه صاحبان معادن و فعالان معدنی نیز جزوی از مردم بوده و آنها هم دغدغه‌ حفاظت و حراست از محیط‌ زیست، ‌منابع طبیعی،‌ جنگل‌ها و همچنین بهداشت و سلامت مردم جامعه را دارند، گفت: اگر فعال معدنی در حین معدنکاری بر طبق قوانین عمل نکرده و مشکلات زیست‌محیطی به بار آورد، سازمان حفاظت محیط زیست باید جلوی این تخریب را گرفته و موضع سرسختی در قبال معدنکار داشته باشد. این در حالی است که گاهی به دلیل ذهنیت منفی از جامعه معدنی‌، قبل از آغاز فعالیت معادن شاهد سنگ‌اندازی‌های محیط زیستی هستیم.

این فعال معدنی افزود: در همین راستا به نظر کارشناسان معدنی و فعالان محیط‌زیست باید بین این دو بخش اساسی و مهم کشور به نوعی آشتی برقرار شده و همراه با تعامل، این دو حوزه در راستای توسعه و پیشرفت کشور ضمن پاسداری از محیط‌ زیست و منابع طبیعی در کنار یکدیگر بکوشند.

جایگاه محیط‌زیست در صدور مجوزها

با توجه به موارد یاد‌شده، به گفته بسیاری از کارشناسان، روش‌های بهبود روند فعلی بسته شدن معادن و اعاده آنها به طبیعت،‌ موضوعی قابل‌توجه است. صمت برای بررسی راهکار‌های در دست اقدام با هدف بازسازی معدن متروکه و همچنین توضیحات بیشتر درباره روند فعلی بسته شدن معادن‌ با تورج فتحی، معاون آب و خاک سازمان حفاظت محیط ‌زیست گفت‌وگو کرد.

معاون آب و خاک سازمان حفاظت ‌محیط‌ زیست در‌باره جایگاه سازمان حفاظت محیط ‌زیست در صدور مجوز‌های فعالیت‌های معدنی گفت: در بحث صدور مجوز‌های فعالیت‌های معدنی،‌ دو دسته معدن داریم.

برخی از معادن مشمول ارزیابی سازمان حفاظت محیط ‌زیست شده و این دسته معادن باید برای انجام فعالیت‌های معدنی،‌ از سازمان حفاظت محیط‌ زیست مجوز بگیرند.

فتحی افزود: برای انجام مطالعات و ارزیابی این درخواست‌های معدنی،‌ کمیسیونی به این منظور از سوی سازمان حفاظت محیط ‌زیست تشکیل شده و در صورت جلسه این کمیسیون اقداماتی که باید معدنکار‌ انجام دهد، مشخص می‌شود. یکی از موارد مهم مطرح‌شده در این صورت جلسات آن است که معدنکار باید پس از فعالیت معدنی برای بازسازی و اعاده معدن به وضع سابق اقدام کند.

به گفته این کارشناس معدن، در این نوع معادن پس از اتمام فعالیت معدنی،‌ معدنکار باید اقداماتی را در جهت بازسازی تخریب‌های به وجود آمده انجام دهد. این اقدامات بازسازی و احیای معادن به چرخه طبیعت باید به تایید سازمان حفاظت محیط ‌زیست رسیده و سپس معادن تعطیل شوند.

وی افزود: اما بسیاری از معادن مشمول مطالعات سازمان حفاظت محیط ‌زیست نبوده و از این سازمان برای مجوزهای بهره‌برداری و فعالیت‌های معدنی استعلام دریافت نمی‌کنند. بنابراین روند متفاوتی برای بستن معادن در این وجود دارد.

حقوق دولتی در بازسازی معادن

معاون آب و خاک سازمان حفاظت محیط‌ زیست ضمن تاکید بر نقش پر‌رنگ حقوق پرداختی معادن در بازسازی معادن گفت: معادنی که برای مجوز‌های فعالیت‌های معدنی نیازی به استعلام از محیط‌ زیست ندارند،‌ بعد از پایان بهره‌برداری باید به ادار‌ه‌های منابع طبیعی ‌یا سازمان جنگل‌ها،‌ مراتع و آبخیزداری اطلاع‌رسانی کنند و با تایید این نهادها،‌ احیا و بازسازی معدن از سوی صاحبان معادن صورت گیرد.

تورج فتحی‌ با اشاره به اینکه بخشی از این اقدامات اعاده معدن به طبیعت،‌ باید‌ از سوی نهاد‌هایی مانند سازمان جنگل‌ها،‌ مراتع و آبخیزداری انجام شود، گفت: هزینه این بازسازی نیز از طریق بخشی از حقوق دولتی که صاحبان معادن به صورت سالانه به سازمان جهاد کشاورزی و نهادهای زیر‌مجموعه آن برای بازسازی و اعاده معادن به طبیعت پرداخت می‌کند، ‌تامین می‌شود.

دلایل بسته نشدن معادن

تورج فتحی ضمن اشاره به کمبود بودجه در سازمان‌های مرتبط با محیط ‌زیست معادن گفت: ‌متاسفانه اغلب شاهد هستیم که این اقدامات بازسازی و اعاده معدن به طبیعت بنا بر دلایلی مختلفی انجام نمی‌شود. دیده شده که در سال‌های اخیر وزارت جهاد کشاورزی طی نامه‌های رسمی اعلام کرده وزارت صنعت، ‌معدن و تجارت عوارض دولتی دریافتی از معادن را برای این سازمان واریز نکرده ‌است.

به این دلیل وزارت جهاد کشاورزی بودجه‌ای برای بستن و اعاده معادن به طبیعت نداشته و نسبت به بازسازی معادن تعطیل شده،‌ توانایی انجام اقدامی را ندارد.

وی در ادامه افزود: در برخی موارد دیده شده معادنی که مشمول مطالعات ارزیابی زیست‌محیطی نیستند، تکلیف خود را در زمینه فعالیت‌های بازسازی و احیای معادن انجام نمی‌دهند چراکه به عقیده صاحبان این معادن، به دلیل پرداخت حقوق دولتی آنها به سازمان‌های مربوطه، دولت (که در اینجا منظور منابع طبیعی یا جنگل‌هاست‌) باید وظیفه احیا و اعاده معادن را برعهده گیرد. در نتیجه بخشی از احیای معادن هم از این طریق از دسترس خارج شده و بعد از معدن کاری شاهد تخریب محیط‌زیست خواهیم بود.

مضرات بسته نشدن معادن

تورج فتحی درباره مشکلات و تخریب‌های زیست‌محیطی ناشی از بسته نشدن و عدم اعاده معادن به طبیعت، گفت: ‌به‌عنوان یکی از آسیب‌های محیط زیستی معادن می‌توان به باطله‌های معدنی که از سوی صاحبان معادن در محدوده‌ای جمع‌آوری می‌شوند، ‌اشاره کرد.

پس از تعطیلی معادن این باطله‌ها در طبیعت رها می‌شوند و اثرات منفی زیست محیطی به بار می‌آورند. به‌‌عنوان مثال باطله‌های معادن فلزی کشور دارای کانی‌های سولفیدی بوده و این کانی‌ها به‌ویژه در فصل سرما و بارندگی،‌ منشأ تولید زهاب‌های اسیدی هستند.

 این زهاب‌ها در داخل زمین نفوذ کرده و سفره‌های آب‌های زیرزمینی را آلوده می‌کنند. همچنین می‌توانند آب‌های سطحی یعنی تالاب‌ها،‌ رودخانه‌ها و... را تحت تاثیر قرار دهند.

 به گفته فتحی، علت این مشکلات زیست‌محیطی هم آن است که معدنکاران قوانین مشخص و شفافی برای بستن و تعطیل کردن معادن پس از اتمام فعالیت‌های معدنی خود ندارند.

برنامه‌های پیش رو

 معاون آب و خاک سازمان حفاظت محیط ‌زیست در ادامه‌‌ ضمن تاکید بر الزام وجود قوانین صریح و شفاف در زمینه نحوه بستن معادن گفت: به دلیل جلوگیری از آسیب‌های زیست‌محیطی معادن،‌ در سازمان حفاظت محیط‌زیست در‌نظر داریم ضوابطی تنظیم شود که معدنکاران ضوابط خاصی را پس از اتمام فعالیت‌های معدنی انجام داده و سپس معدن را ترک کنند. این طرح در دست تکمیل،‌ شامل این موارد‌ است: نخست چشم‌اندازهای موجود از نظر زیبایی طبیعی را سامان بخشند. سپس گودال‌های ایجاد‌شده را به شکل متعارفی بازسازی کنند. در قدم بعدی اگر آسیبی به آب‌های زیرزمینی رسیده باید اصلاح شود و اگر خاک‌های این مناطق تخریب شده، با ایجاد یک لایه خاک نباتی و پوشش گیاهی متناسب با اقلیم و منطقه درختکاری و گیاه‌کاری انجام شود.

وی در ادامه افزود: این قوانین در راستای بسته شدن و احیای معادن طبیعت به نحوی اصولی است تا پس از فرآوری حداقل آسیب به محیط ‌زیست و همچنین سلامتی مردم وارد شود. این طرح در حال تکمیل و گذران مراحل نهایی است و امیدواریم تا قبل از اتمام این دولت، ‌این طرح به تصویب هیات‌وزیران برسد.

سخن پایانی

به عقیده کارشناسان معدنی و محیط‌ زیست،‌ کشمکش‌های موجود بین سازمان جنگل‌ها، ‌مراتع و آبخیزداری و فعالان معدنی کشور،‌ دستاوردی ‌‌جز آسیب بیشتر به محیط‌ زیست نخواهد داشت. به نظر می‌رسد ‌ورود دولت به این مسئله در شرایط فعلی لازم باشد‌ چراکه مطابق نظر بعضی صاحبان معادن،‌ برخی از قوانین معدنی امکان تسهیل داشته و این اقدام تنها باید به دست دولت صورت پذیرد.

به هر حال آسیب معادن باز غیر‌فعال نه‌تنها به محیط‌زیست وارد می‌شود،‌ بلکه در ادامه شاهد مشکلات زیستی و بهداشتی برای مردم ساکن اطراف مناطق معدنی خواهیم بود. از این لحاظ رسیدگی به این معادن باز متروکه،‌ یکی از الزامات امروزه بخش معدنی کشور به نظر می‌رسد.

 


چاپ