ژئوتوریسم راه نجات از اقتصاد نفتی

اما میزان پرداخت و توجه ما به این منابع طبیعی، شایسته ارزش ذاتی آنها نبوده و به نظر می‌رسد قدری در این بخش کم‌کاری شده ‌است. در این میان، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری اقداماتی برای رسیدگی مناسب به این بخش انجام داده و طرح‌هایی در راستای توسعه بخش ژئوتوریسم یا همان زمین‌شناسی گردشگری اجرا کرده‌ است. از جمله این اقدامات می‌توان به رونمایی از مستند زمین‌شناسی «رخساره زمین» اشاره کرد.

از این رو، در‌باره اقدامات انجام‌شده برای گسترش ژئوتوریسم و طرح توسعه نوآوری‌ها و فناوری‌های حوزه زمین‌شناسی، معدن و صنایع معدنی، صمت با کامبیز مهدیزاده، مشاور عالی معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهوری و مدیر طرح توسعه نوآوری‌ها و فناوری‌های حوزه زمین‌شناسی، معدن و صنایع معدنی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری گفت‌وگو کرده که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

«گردشگری معدنی» تجربه‌ای متفاوت با گردشگری، فرصتی برای آشنایی با ناشناخته‌های منابع زیرزمینی و تجهیزات غول‌آسای معادن فعال و سفری هیجان‌انگیز در تاریخ معادن متروکه و باستانی است که علاوه‌بر معرفی مقاصد جدید گردشگری، برای فعالان این صنعت اشتغال و درآمد پایدار ایجاد می‌کند.

 امروزه در دنیا پس از اتمام فعالیت و پایان ذخایر معادن مجموعه اقداماتی چون بازسازی، تغییر کاربری به مراکز تفسیر میراث گردشگری و استفاده از خدمات راهنمایان بوم‌گردشگری و زمین‌گردشگری (ژئوتوریسم) صورت می‌گیرد تا این محل‌ها به مکانی برای بازدید گردشگران و برگزاری تورهای گردشگری معدن تبدیل ‌شود.

بهره‌بردن از دانش و تجربه راهنمایان زمین‌گردشگری، معدنکاران بازنشسته، کارشناسان معادن و کارشناسان سنگ‌ها و کانی‌ها، این بازدیدها را به گردشی هدفمند، لذت‌بخش، هیجان‌انگیز و آگاهی‌بخش تبدیل خواهد کرد.

چه اقدامات مهمی در راستای گسترش ژئوتوریسم درجهان و در کشورما انجام شده ‌است؟

ژئوتوریسم از دو واژه زمین‌شناسی و گردشگری تشکیل شده‌ که مفهوم کلی این کلمه ارتباط تنگاتنگ زمین‌شناسی و گردشگری با یکدیگر را نشان می‌دهد. در سال‌های اخیر اقداماتی برای توسعه ژئوتوریسم به‌ویژه در بخش معدنی از سوی نهادهایی مانند سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور صورت گرفت اما به دلیل جا‌به‌جایی مسئولان و مدیران مربوطه این اقدامات نیمه‌‌کاره رها شد و به نتیجه نرسید.

با توجه به اهمیت این بخش از نظر اقتصادی، طرح توسعه نوآوری‌ها و فناوری‌های حوزه زمین‌شناسی، معدن و صنایع معدنی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری با تکیه بر فناوری و نوآوری، یکی از ماموریت‌های خود را به توسعه بخش ژئوتوریسم اختصاص داده و بر میراث زمین‌شناسی تمرکز کرده‌ است.

یکی از اقدامات انجام‌شده در بخش طرح توسعه نوآوری‌ها و فناوری‌های حوزه زمین‌شناسی، معدن و صنایع معدنی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری‌، انتشار مستند زمین‌شناسی رخساره زمین با هدف معرفی پدیده‌های ناب و منحصر به فرد و بی‌نظیر در جهان است.

این مستند درحال‌حاضر در قالب دو مجموعه به انتشار رسیده که عناوین «هرمز جزیره رنگ‌ها» و «باداب سورت پله‌کان زمین» نام هر یک از این مجموعه‌هاست. قسمت سوم این مجموعه نیز در ارتباط با گل‌فشان‌ها بوده که به‌زودی رونمایی خواهد شد. در ابعاد جهانی نیز می‌توان به تاسیس شبکه ژئو‌پارک جهانی با پشتیبانی یونسکو در سال ۲۰۰۴ میلادی اشاره کرد. در این سال ۱۷ ژئو پارک از اروپا و ۸ ژئو پارک از چین به‌عنوان نخستین اعضای این شبکه شروع به فعالیت کردند.

در سال ۲۰۲۰ میلادی تعداد اعضای ژئو‌پارک جهانی به ۱۶۱ ژئوپارک از ۴۴ کشور رسید که درحال‌حاضر ۲۶ کشور از ۸۱ کشور اروپایی جزو شبکه اروپایی ژئو‌پارک‌ها هستند. تعداد ژئو‌پارک‌های آسیا نیز درحال‌حاضر به ۶۵ عدد رسیده ‌است.

اقدامات ژئوتوریسمی انجام‌شده در کشور را چطور ارزیابی می‌کنید؟

متاسفانه در ایران در بخش ژئوتوریسم یا گردشگری زمین‌شناسی بسترسازی مناسبی ایجاد نشده و نسبت به باقی کشور‌ها از این بحث عقب هستیم. برای توسعه و پیشرفت کشور باید ظرفیت‌های هر بخش را شناسایی کنیم، سپس در راه جذب سرمایه برای توسعه و باقی اقدامات قدم برداریم. اما ‌نه‌تنها در شناسایی بلکه در قسمت بهره‌برداری مناسب از ظرفیت‌های کشور نیز کمی سهل‌انگاری کرده‌ایم.

برای مثال، تنها یک پدیده مشابه باداب سورت در جهان وجود دارد و آن هم پاموکاله در آنتالیای ترکیه است. هر دو‌ این پدیده‌ها جزو نادرترین حوضچه‌های آب شور جهان به شمار می‌روند. در اطراف این حوضچه در ترکیه، فضاسازی و بسترسازی مناسب شکل گرفته و امکانات رفاهی برای گردشگران در‌نظر گرفته شده است. این در حالی است که ارائه تسهیلات یادشده و تلاش برای رونق گردشگری در باداب سورت ایران مشاهد نمی‌شود و تاکنون از این مزیت گردشگری آن‌طور که باید بهره نبرده‌ایم. حتی شرایط مناسب اسکان و تردد در منطقه باداب سورت وجود نداشته و با نخستین بارندگی عبور و مرور از این مسیر دشوار می‌شود. علاوه‌بر آن، در سراسر دنیا تورهای علمی و تفریحی و گردشگری معدنی در جهت اشاعه و معرفی پدیده‌های طبیعی برگزار می‌شود. این در حالی است که در کشور ما متاسفانه فعالیت در این حوزه بسیار محدود بوده و می‌توان گفت از این منابع طبیعی و خدادادی به نحو احسن استفاده نشده است.

به نظر شما جایگاه بخش گردشگری به‌ویژه زمین‌شناسی گردشگری در اقتصاد تا چه اندازه می‌تواند پررنگ باشد؟

زمین‌شناسی گردشگری یا ژئوتوریسم راه نجات ما از اقتصاد نفتی است و در بسیاری از کشورها نیز این بخش یکی از اهرم‌های مهم اقتصادی به شمار می‌رود.

آمار جهانی در سال ۲۰۱۸ میلادی شورای جهانی سفر و گردشگری درباره نقش صنعت گردشگری در اقتصاد جهان گزارشی داده و اعلام کرده که ۱۰.۴ درصد از تولید ناخالص داخلی کشورهای دنیا محصول سفر گردشگران و صنعت گردشگری است. این صنعت ۳۱۹ میلیون شغل جدید در سراسر جهان ایجاد کرده و میزان رشد بخش گردشگری در ۸ سال پیاپی از رشد تولید ناخالص داخلی جهان پیشی گرفته ‌است.

شایان توجه است که نخستین و مهم‌ترین منبع درآمد ۸۰ کشور دنیا از محل صنعت گردشگری، ژئوتوریسم و زمین‌شناسی گردشگری است. این در حالی است که در ایران با توجه به مزیت‌های بالای جغرافیایی هنوز متاسفانه نتوانسته‌ایم ظرفیت‌های گردشگری و زمین‌شناختی خود را به جهان معرفی و زیر‌ساخت‌های لازم را برای اشاعه و بهره‌برداری مناسب از این ظرفیت‌ها فراهم کنیم. در تمام دولت‌ها این بخش به نوعی مغفول مانده و نمی‌توان گفت که صرفا دولت خاصی به بحث گردشگری و گردشگری معدنی کم‌توجهی کرده ‌است.

به نظر شما راه‌حل مشکلات زمین‌شناسی گردشگری و گسترش آن در کشور چیست؟

در وهله نخست حمایت از استارت‌آپ‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و شتاب‌دهنده‌های این بخش که در راستای معرفی و توسعه زمین‌شناسی گردشگری در کشور تلاش می‌کنند، یکی از راهکارهای حل این مشکلات به شمار می‌روند. معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به‌عنوان متولی فناوری و نوآوری در کشور نقش حمایتی داشته و به همین منظور در راستای معرفی این استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان قدم برداشته‌ است به طوری که در چند سال گذشته حمایت از استارت‌آپ‌ها برای معرفی پدیده‌های خدادادی ایران‌زمین در دستور کار قرار گرفته و همواره برای همراهی این بخش جوان در صنعت مهم گردشگری و زمین‌شناسی گردشگری تلاش شده است.

اما غیر از بحث فناوری، باقی بخش‌های ژئوتوریسم نیازمند رسیدگی است. در بحث اکتشافات معدنی کشور و شناسایی پدیده‌های طبیعی، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور دخیل است و به نظر می‌رسد این سازمان نیز باید در مسیر پیشرفت ژئوتوریسم قرار گیرد. به طور کلی برای حل مسائل زمین‌شناسی گردشگری به نظر می‌رسد نقش سازمان‌های تخصصی پررنگ‌تر است چرا‌که با توجه به توان مالی بیشتر اقدامات مناسب‌تری قابل اجرا خواهد بود. همچنین علاوه‌بر بودجه‌هایی که به این سازمان‌های تخصصی و وزارتخانه‌ها تعلق می‌گیرد، خود سازمان‌ها نیز از برخی منابع برای مثال حق عضویت درآمد‌زایی دارند. از این رو، مناسب است سازمان‌ها بخشی از منابع مالی خود را در جهت گسترش ژئوتوریسم و پیشرفت گردشگری معدنی به کار گیرند.

به عقیده شما چه نهاد یا سازمان‌هایی باید به گسترش ژئوتوریسم کمک کرده و به‌طور جدی وارد این بخش شوند؟

درباره این موضوع می‌توان به نقش سازمان نظام مهندسی معدن در این بحث به‌عنوان بازوی توانمند و مهم اشاره کرد. یکی از وظایف سازمان نظام مهندسی استان‌ها، کشف مناطق معدنی استان مربوطه است. همچنین در کنار این وظیفه، رسیدگی به بحث ژئوتوریسم به‌ویژه در بخش معادن کشور، می‌تواند از اقدامات مهمی باشد که باید در دستور کار سازمان مهندسی معادن هر استان قرار گیرد.

همچنین از سازمان نظام مهندسی معدن به منزله یک سازمان تخصصی انتظار می‌رود تا دوره‌های آموزشی تخصصی در راستای شناسایی ظرفیت‌های معدنی در گردشگری برگزار کند و به‌عنوان متولی وارد بخشی از فعالیت ژئو‌توریسم شود. علاوه‌بر همه موارد یادشده متاسفانه در بخش تبلیغ و ارائه توانایی‌های گردشگری محیط‌زیست و معادن نیز کم‌کاری شده ‌است. درحال‌حاضر شاهد هستیم نه‌تنها مستندهای مناسب برای پخش و گسترش ظرفیت‌های ژئوتوریسم تهیه نشده بلکه تبلیغ و آموزش نیز در این بحث بسیار کمرنگ است.

از نظر گسترش بین‌المللی نیز از آنجا ‌که کشور ما از لحاظ پدیده‌های طبیعی و زمین‌شناسی ایران در جهان نادر است، انتظار می‌رود وزارت امور خارجه در بعد بین‌المللی زمین‌شناسی گردشگری وارد عمل شده و مستند‌هایی که تا به امروز بنابر طرح توسعه نوآوری‌ها و فناوری‌های حوزه زمین‌شناسی، معدن و صنایع معدنی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری تهیه شده را به سایر کشور‌ها عرضه کند. تمام این پیشنهادات در حالی عنوان می‌شود که در پی گسترش ویروس کرونا، سبک زندگی مردم در جهان تغییر کرده و در تمامی ابعاد روزمره نیازمند رعایت پروتکل‌های بهداشتی هستیم. در بخش ژئوتوریسم نیز به همین نحو می‌توانیم با رعایت مسائل ایمنی، زمین‌شناسی گردشگری در کشور داشته باشیم و در راستای توسعه آن تلاش کنیم.

فعالیت‌های پیش ‌روی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری درباره زمین‌شناسی گردشگری چیست؟

معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری ۵ برنامه برای ۵ منطقه بکر ایران در جهت توسعه میراث زمین‌شناسی گردشگری در دستور کار قرار داده که تاکنون از ۲ قسمت این مستندها با عناوین «هرمز جزیره رنگ‌ها» و «باداب سورت پله‌کان زمین» رونمایی شده‌ است و قسمت سوم آن مستند «گل‌فشان استان گلستان» خواهد بود. انتظار می‌رود‌ تا اواسط تابستان ۱۴۰۰ از ۳ برنامه‌ باقی‌مانده به‌ طور کامل رونمایی شود.

صداوسیما بازوی قدرتمندی در تبلیغات است. به همین دلیل براساس رایزنی‌های انجام‌شده قرار است این سازمان در جهت تبلیغ ژئوتوریسم کشور با معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری همکاری داشته باشد. از همین رو مستندهای دو منطقه جزیره هرمز و باداب سورت که باکیفیت‌های k‌۴ و k‌۶ ساخته شده‌اند، در اختیار این سازمان برای پخش و تبلیغ قرار گرفته‌ است. این اقدام می‌تواند برای شناسایی بیشتر این پدیده‌های خدادادی به مردم و توسعه میراث زمین‌شناسی گردشگری به‌ویژه در بخش معادن کمک شایانی کند. ایران کشوری بکر است و گسترش ژئوتوریسم می‌تواند فرصت‌های بی‌شماری چه از لحاظ اشتغالزایی و چه از نظر کسب درآمدهای کلان برای کشور فراهم سازد.

شایان ذکر است که بهره‌برداری از این میراث نیازمند حضور فعال تمامی نهاد‌های مربوطه در این موضوع است. همچنین نباید فراموش کرد که در بخش‌های مدیریتی نیازمند آن هستیم که در کنار جوان‌گرایی به تجارب متخصصان و استادان نیز تکیه کنیم. نیروی جوانی و تجربه بزرگان و دانشمندان از جمله دو بال هواپیماست و اگر این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند، در تمامی زمینه‌‌های کشور اعم از زمین‌شناسی گردشگری شاهد پیشرفت و پرواز بر فراز آسمان‌های توسعه خواهیم بود.

 


چاپ