بامداد روز دوم ژانویه، نیروی هوایی امریکا، وارد کاراکاس شد و پرزیدنت نیکلاس مادورو رئیس‌جمهوری این کشور را ربود. امریکا ۳۵ سال پیش هم یک‌بار، این‌بار این سناریو را در پاناما اجرا کرده بود و دانیل اورتگا رئیس‌جمهوری این کشور را دستگیر و در دادگاه‌های امریکا به ۳۰ سال زندان محکوم کرده بود. در میان بهت و حیرت دنیا، پرزیدنت ترامپ اعلام کرد که تا اطلاع ثانوی، امریکا ونزوئلا را اداره خواهد کرد.

مادورو به اتهام قاچاق مواد مخدر دستگیر شد، اما ترامپ، بی‌وقفه صنعت نفت ونزوئلا را در کانون ملاحظات خود مطرح می‌کند. ونزوئلا صاحب بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان است. با تسلط بر مخازن نفتی این کشور، امریکا تقریبا ۴۰ درصد منابع نفتی جهان را در اختیار خواهد داشت. به علاوه بیش از ۹۰ درصد منابع نفتی نیکره غربی هم تحت تسلط امریکا قرار می‌گیرد. این یعنی یک امپراطوری نفتی بی‌بدیل در تاریخ صنعت نفت جهان و بازنویسی ژیوپلتیک انرژی.

تا دقایقی پیش از شروع به نگارش این متن، بازارهای بین‌المللی نفت را چک می‌کردم. بازارها، بی‌تفاوت از کنار این موضوع رد شدند. دلیل تقریبا مشخص است. در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، قرار نبست اتفاق خاصی را شاهد باشیم. ونزوئلا در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ بزرگ‌ترین تولیدکننده اوپک بود. البته در همان دوره هم دولت‌های ونزوئلا با ساختار قراردادهای نفتی این کشور با شرکت‌های امریکایی مشکل داشتند. بعد از روی کار آمدن، دولت‌های چپگرا، ونزوئلا در فواصلی، شروع به ملی کردن بخش‌های مختلف صنعت نفت کرد. با فاصله گرفتن کمپانی‌های بین‌المللی از ونزوئلا، توسعه صنعت نفت این کشور افت کرد.

با روی کار آمدن دولت هوگو شاوز، افت تولید و مشکلات صنعت نفت این کشور سرعت گرفت. البته در برهه‌ای که قیمت‌های جهانی نفت بالا بودند، ونزوئلا با تولید و صادرات محدود هم فعالیت‌های جاری را ادامه می‌داد. لیکن پس از افت چشمگیر قیمت‌ها، شرایط برای اقتصاد این کشور در کل و بالاخص صنعت نفت ونزوئلا رو به وخامت گذارد.

این نکته را بگویم که ساختار بخش بالادستی صنعت نفت ونزوئلا با بیشتر کشورهای تولیدکننده نفت متفاوت است. نفت ونزوئلا سنگین و خیلی سنگین است. کمتر پالایشگاه‌هایی در دنیا می‌توانند این نفت را پالایش کنند. ونزوئلا یک پالایشگاه بزرگ با ظرفیت ۱.۳ میلیون بشکه در تگزاس در اختیار داشت و بخش اعظم نفت سنگین و خیلی سنگین ونزوئلا به آن پالایشگاه می‌رفت. این پالایشگاه در سال ۲۰۱۹ توسط امریکا مصادره شد.

اما از سویی، نفت شیل امریکا، بسیار سبک است. بنابراین امریکا نیاز مبرمی به نفت سنگین ونزوئلا دارد تا با مخلوط کردن آنها، نفت مطلوب و قابل پالایش، به‌دست آید. می‌بینیم که در ۲۰۲۵ و در کشایش تمام اختلافات مابین ترامپ و مادورو، کمپانی شورون امریکا، مجوز بهره‌برداری از میادین ونزوئلا را کسب کرد. البته کانادا هم در استان البرتا، نفت خیلی سنگین در اختیار دارد و از طریق خط لوله به امریکا صادر می‌کند. اما پس از اختلافات دو کشور بر سر نظام تعرفه‌های ترامپ، صادرات کانادا به امریکا با برخی وقفه‌ها و تردیدها مواجه شده است.

حجم ذخایر ۳۰۰ میلیارد بشکه‌ای ونزوئلا، با تردیدهایی روبه‌روست. فکر می‌کنم که بخشی از ان ساختگی و مربوط به روش‌های هوگو شاوز باشد. اما نکته اصلی و مهم، این است که انچه امروز با عنوان ذخایر نفتی ونزوئلا، مطرح می‌شود، تنها بخشی از ذخایر ونزوئلاست که کمپانی‌های بین‌المللی در دهه‌های گذشته به انها پرداخته‌اند. ونزوئلا ذخایر خیلی غنی نفت و سایر معادن کمیاب و استراتژیک در بخش‌های شرقی کشور در اختیار دارد. این مخازن بزرگ‌تر از آنچه اکنون در مورد ونزوئلا گفته می‌شود هستند. اداره اطلاعات انرژی امریکا، وابسته به وزارت انرژی امریکا از طریق نقشه‌های ماهواره‌ای تایید کرده است که ذخایر نفتی ونزوئلا، خیلی بیشتر از آن است که امروزه از آن می‌دانیم.

اما برگردیم به بی‌تفاوتی بازار جهانی نفت، همان‌طور که اشاره کردم، بازار می‌داند که در کوتاه مدت، صنعت نفت ونزوئلا، بیشتر یک هزینه و دردسر است تا درآمد. صنعت نفت ونزوئلا در طول سال‌ها بی‌بهره بودن از سرمایه‌گذاری و تکنولوژی، ظرفیت خود را از دست داده است. تجهیزات فرسوده و مستهلک شده‌اند. نفت خام‌های سنگین و دارای سولفور بالا نیازمند، بهره‌گیری از تکنولوژی‌های مدرن هستند. در جریان اعتصابات کارکنان صنعت نفت ونزوئلا در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲، تقریبا نیمی از کارکنان فنی صنعت نفت، کنار گذاشته شدند و بسیاری ونزوئلا را ترک کردند.

در سال‌های اخیر صنعت نفت ونزوئلا به یمن حمایت ایران و چین، سرپا مانده است. مجموع سرمایه گذاری‌های نفتی چین در ونزوئلا ۱۲-۱۴ میلیارد دلار برآورد می‌شود. درباره سرمایه‌گذاری‌های ایران در صنعت نفت ونزوئلا، ارقام مشخصی در دسترس نیست. در اخبار رقم ۲ میلیارد دلار ذکر می‌شود. احتمالا رقم بالاتر است.

البته ایران در صنایع دیگری مانند پتروشیمی و خودروسازی هم سرمایه‌گذاری کرده است. بدیهی است که نظام دیپلماسی اقتصادی و انرژی کشور لازم است نسبت به نحوه ادامه فعالیت‌های اقتصادی ایران در ونزوئلا برنامه‌ریزی و مذاکره کند. دیپلماسی اقتصادی کشورمان در زمینه هشدار و به صدا درآوردن زنگ خطر و احقاق حقوق سرمایه‌گذاران ایران در خارج از کشور، کارنامه قابل‌قبولی نداشته است.