رشد شفافیت با هوشمندسازی مالیاتی

رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور با بیان اینکه امسال به‌دلیل مشکلات پیش آمده سخت‌ترین سال وصول مالیات بود، از توسعه استقرار نظام هوشمندسازی مالیاتی و صدور ۴.۵ میلیارد فقره صورت‌حساب الکترونیکی خبر داد.

به‌گزارش ایرنا، سید محمدهادی سبحانیان، رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور عصر دوشنبه ۴ اسفند در نشست خبری با اصحاب رسانه درباره عملکرد این سازمان در سال ۱۴۰۴ اظهار کرد: امسال نسبت به سال‌های قبل، سال متفاوت و سختی را پشت سر گذاشتیم. ما باتوجه به شرایط سعی کردیم به تکالیف قانونی خود با توان حداکثری عمل کنیم و در حوزه مودیان، اصناف و مشاغل خرد کار را دنبال کنیم و به‌نظر می‌رسد تدابیر اتخاذشده پاسخگو بود و توانستیم امسال را با همکاری کامل اصناف پشت سر بگذاریم.

وی عنوان کرد: از باب مالیات‌ستانی در بازارها و اصناف شاهد هیچ اعتراضی نبودیم. سعی ما این بوده که حداقل میزان چانه‌زنی در مالیاتی‌ستانی از طریق مالیات‌ستانی مبتنی بر داده، داشته باشیم. 

رئیس سازمان امور مالیاتی کشور تصریح کرد: باوجود شرایط خاص کشور، وصول مطالبات به جهت همراهی با فعالان اقتصادی، مشاغل خرد و اصناف با آرامش انجام خواهد شد. آنچه برای ما بسیار اهمیت داشت بحث هوشمندسازی نظام مالیاتی بود که در سال‌های اخیر آن را دنبال کردیم و نتایج آن محقق شده است.

سبحانیان بیان کرد: دستاوردهای حاصل‌شده، خروجی همین هوشمندسازی بوده است. البته این به‌معنای رضایت ۱۰۰ درصدی نیست، اما در مقایسه با گذشته تغییر محسوسی را شاهد بوده‌ایم. هدف اول ما تامین بودجه است و هدف مهم‌تر برای شخص بنده رفع تبعیض و ارتقای عدالت مالیاتی است.

سیر تحولات قوانین مالیاتی 

صمتوی افزود: ما در نظام سنتی مالیات‌ستانی با ۵ چالش اعم از عدم حسابرسی باکیفیت و استاندارد به‌دلیل عدم تناسب میان حجم پرونده‌های مالیاتی و ماموران مالیاتی، عدم پیش‌بینی‌پذیری اقتصادی به‌دلیل نقش پررنگ عامل انسانی و برخورد سلیقه‌ای، تمرکز بر شناسایی و برخورد پسینی با فرار مالیاتی به‌دلیل خلأهای موجود در نظام مالیاتی سنتی و کاغذی، سهولت تبانی میان ماموران مالیاتی و مالیات‌پردازان به‌واسطه نقش پررنگ عامل انسانی و در نهایت عدم حسابرسی باکیفیت به‌دلیل پیچیدگی و ابهامات موجود در قانون و تنوع کسب‌وکارها در فضای اقتصادی مواجه بودیم، اما در نظام مالیاتی جدید داده نقش محوری ایفا می‌کند.

سبحانیان در تشریح سیر تحولات قوانین مالیاتی اضافه کرد: قانون مالیات‌های مستقیم در سال ۹۴ اصلاح شد و پس از آن تصویب قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه‌های مودیان را داشتیم.

وی خاطرنشان کرد: پذیرش فاکتورهای پوز به‌عنوان فاکتور الکترونیک تا سال ۱۴۰۵ تمدید شد؛ در حالی که قرار بود تا ۱۴۰۴ پذیرش شود.

معاون وزیر اقتصاد با بیان اینکه قرار شده با مصوبه سران قوا فراخوان‌های مالیات بر ارزش افزوده با منطق جدید صادر شود، افزود: استقرار سامانه‌های فروشگاهی دستاوردهای شگرفی داشت که بهبود جدی در فضای کسب‌وکار و افزایش عادلانه درآمدهای مالیاتی بخشی از آن و به نفع مردم است، زیرا دولت از منابع تورم‌زا کسب درآمد نمی‌کند.

رئیس کل سازمان امور مالیاتی مقابله با حساب‌ها و صورت‌حساب‌های جعلی را یکی از اهداف هوشمندسازی نظام مالیاتی برشمرد و گفت: در هوشمندسازی نظام مالیاتی، اطلاعات به‌صورت سیستمی در سامانه مودیان بررسی می‌شود. اظهارنامه پیش‌فرض به تایید مودی می‌رسد و ملاک عمل قرار می‌گیرد و اگر هم تایید نشود، توسط ممیز بررسی می‌شود و در صورتی که انحرافی وجود داشته باشد، حسابرسی صورت می‌گیرد.

صدور ۴.۵ میلیارد فقره صورت‌حساب الکترونیک

معاون وزیر اقتصاد با ارائه آماری از صدور صورت‌حساب‌های الکترونیک گفت: اکنون تعداد این صورت‌حساب‌ها از ۲۵۰ میلیون مورد به ۴.۵ میلیارد فقره رسیده است.

سبحانیان با اشاره به صورتحساب الکترونیک نوع ۱، ۲ و ۳ گفت: ۳۴۱ هزار مودی صورت‌حساب نوع ۱ و ۲ و حدود ۷ میلیون و ۴۸۴ هزار نفر صورت‌حساب نوع ۳ را به سازمان مالیاتی ارسال می‌کنند که در حال حاضر تعداد صورت‌حساب نوع ۱ و ۲ به ۱.۵ میلیارد و صورت‌حساب نوع ۳ به بیش از ۳ میلیارد فقره رسیده است.

وی با استناد به قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مودیان اظهار کرد: شاخص روند نسبت اعتبار مالیاتی مستند به صورت‌حساب کاغذی به کل اعتبار مالیاتی ابرازی در اظهارنامه‌های VAT نشان می‌دهد صورت‌حساب کاغذی از ۳۳ درصد در تابستان ۱۴۰۳ به ۷.۷۵ درصد در پاییز ۱۴۰۴ کاهش یافته که بیانگر روند مناسب اجرای این قانون در کشور است.

وی کاهش قابل‌توجه در مدت زمان استرداد اعتبار مالیاتی به فعالان اقتصادی و کاهش زمان استرداد به زیر ۲ ماه را از نتایج هوشمندسازی مالیات عنوان کرد.

رشد مانده بدهکاری مالیات بر ارزش افزوده ابرازی

صمتمحمد برزگری، معاون تحول هوشمند سازمان امور مالیاتی نیز در این نشست گفت: رشد مانده بدهکاری مالیات بر ارزش افزوده ابرازی از ۳ درصد در سال ۱۴۰۲ به ۲۲ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ یعنی بدون تورم هم سامانه مودیان باعث شده ابراز بدهی مودیان افزایش پیدا کند.

وی افزود: در زمینه رشد بستانکاری نیز باید گفت تا پیش از اظهارنامه پیش‌فرض، این شاخص ۲۳ درصد بود که بعد از اظهارنامه پیش‌فرض به منفی ۱۹ درصد کاهش یافته است.

معاون سازمان امور مالیاتی شناسایی موارد تعارض‌ها در اظهارنامه‌های مالیاتی را از دیگر دستاوردهای هوشمندسازی نظام مالیاتی برشمرد و گفت:‌ در حال ایجاد کارپوشه تجاری و غیرتجاری برای تمامی افراد هستیم و با تکمیل سامانه‌ها، فرآیند واریز پول در حساب‌های غیرتجاری مشخص می‌شود و می‌توان با اطمینان بیشتری مالیات‌ستانی را انجام داد.

احتیاط برای حفظ کارآمدی هوشمندسازی!

درباره هوشمندسازی نظام مالیات‌ستانی رئیس کمیسیون مالیات اتاق بازرگانی ایران در عین باور به کارآمدی مطلوب این برنامه تاکید دارد باید برنامه‌های مالیاتی کشور نیز متناسب با آنچه هوشمندسازی در اختیار قرار می‌دهد باشد؛ این در حالی است که چنین رویه‌ای در برنامه بودجه سال آینده دیده نمی‌شود و همین امر کارآمدی هوشمندسازی را زیر سوال می‌برد. 

محمود تولایی، رئیس کمیسیون مالیات اتاق بازرگانی ایران در گفت‌وگو با صمت در تشریح تاثیرات هوشمندسازی نظام مالیاتی اظهار کرد: سال‌هاست هوشمندسازی نظام مالیاتی در ایران آغاز و در هر دوره بخشی از فرآیند اخذ مالیات مشمول این قاعده شده و زیرساخت‌های این امر نیز در حدی مطلوب و کامل در کشور وجود دارد. به‌عبارتی می‌توان گفت کارآمدترین و بهترین سیستم هوشمندسازی در ایران مربوط به نظام مالیاتی است.  

وی در ادامه با بیان اینکه باوجود فراهم بودن بستر هوشمندسازی نظام مالیاتی برخی برنامه‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری شرایطی متفاوت از اهداف سیاست‌گذار می‌شود، توضیح داد: گرچه بستر الکترونیکی شدن روند مالیات‌ستانی در کشور فراهم است، اما آنچه در برنامه بودجه سال آینده دیده شده به‌طور قطع تناسبی با هوشمندسازی ندارد. به‌عبارت دقیق‌تر اگر قرار است مالیات سال آینده با تکیه بر داده‌های الکترونیکی و در کل به‌صورت هوشمند محاسبه و اخذ شود، سهمی که برای مالیات در منابع بودجه سال آینده در نظر گرفته شده، منطقی و پذیرفتنی نیست. 

فاصله اهداف با ظرفیت‌ها 

تولایی با بیان اینکه در منابع بودجه ۱۴۰۴ سهم بسیار فراتر برای مالیات نسبت به ظرفیت‌های مالیات‌ستانی هوشمند کشور در نظر گرفته شده، توضیح داد: آنچه سال آینده درآمد مالیاتی کشور را شکل می‌دهد، مربوط به درآمدهای فعالان اقتصادی در سال جاری است؛ سالی که به‌دلیل وقوع اتفاقاتی چون جنگ دوازده‌روزه، شکل‌گیری شرایط نه جنگ و نه صلح، بحران انرژی و مسائل دیگر فعالیت اقتصادی رکود زیادی داشته است. با این حال سهمی که در بودجه سال آینده برای مالیات در نظر گرفته شده بسیار بالا و در واقع برگرفته از نیاز دولت است، نه ظرفیت‌های موجود؛ بر این مبنا می‌توان گفت هوشمندسازی که طبیعتا دیتامحور عمل می‌کند و بر همین اساس ظرفیتی از اخذ مالیات را عیان می‌سازد و در اختیار قرار می‌دهد، سال آینده از حیز انتفاع خارج خواهد شد. وی فاصله اهداف با ظرفیت‌های موجود را عامل عدم کارآمدی هوشمندسازی دانست و گفت: با شرایطی که در برنامه بودجه مشاهده می‌شود بازگشت به ممیزمحوری و چانه‌زنی در روند اخذ مالیات امری محتمل است.

 این فعال اقتصادی در پاسخ به سوال صمت مبنی بر اینکه به‌اعتقاد شما در وضعیتی که توصیف کرده‌اید کدام یک از بخش‌های مودیان و دولت -از ناحیه عدم تحقق درآمد- فشار بیشتری را متحمل خواهند شد؟ تصریح کرد: دست‌کم تاکنون این‌گونه بوده که در شرایطی که توصیف آن رفت، فشار بر مودیان بیشتر می‌شود؛ یعنی دولت تلاش می‌کند از تمام ظرفیت‌های موجود برای نزدیک شدن به اهداف تعریف‌شده استفاده کند. 

هوشمندسازی؛ گامی در جهت مالیات‌ستانی عادلانه

باوجود تاکید بر ضرورت همخوانی اهداف با ظرفیت‌های موجود درباره تغییر روند مالیات‌ستانی یک کارشناس اقتصاد بر این باور است هوشمندسازی نظام مالیاتی با کاهش نقش ممیز از یک سو و مسدود کردن راه‌های فرار مالیاتی ازسوی دیگر، بستر را برای دستیابی به نظامی عدالت‌محورتر در بخش مالیات فراهم می‌کند.

امیرحسین اقبالی، کارشناس اقتصاد در گفت‌وگو با صمت در تشریح مزایای حذف صورت‌حساب کاغذی مالیات گفت: صورت‌حساب الکترونیک و جایگزین شدن آن به‌جای صورت‌حساب‌های کاغذی مزایای زیادی دارد، زیرا تا پیش از این، یکی از ابزارهای اصلی فرار مالیاتی، فاکتورسازی‌های صوری و شبکه‌سازی توسط شرکت‌های غیرواقعی بود؛ شرکت‌هایی که با جعل فاکتور و صدور اسناد کاغذی خلاف واقع، بخش مالیات بر ارزش افزوده را دچار خسارت‌های بزرگ می‌کردند و از طریق انتقال اعتبار غیرواقعی، درآمدهای قانونی دولت را به نفع اقتصاد زیرزمینی منحرف می‌ساختند. 

وی با اشاره به آسیب‌های روندهای پیشین در اخذ مالیات تصریح کرد: روند گذشته علاوه بر وارد آوردن فشار مضاعف بر کسب‌وکارهای شفاف و قانون‌مدار، باعث رشد رقابت نابرابر در بازار و تقویت فعالیت‌های غیرمولد می‌شد، اما روند جدید با حذف کامل بستر کاغذی و الزام ثبت و صدور تمامی صورت‌حساب‌ها در سامانه مودیان، حلقه فرار از پرداخت مالیات را برای همیشه مسدود می‌کند و امکان جعل در فرآیند صدور سند تجاری را از بین می‌برد. 

اقبالی تاکید کرد: به پشتوانه صورت‌حساب الکترونیک، هزینه فرار مالیاتی افزایش می‌یابد و پرداخت مالیات به رفتار اقتصادی واقعی هر فعال اقتصادی گره می‌خورد. نتیجه اینکه شکیل‌ترین ابزارهای بروکراتیک و مبهم گذشته، جای خود را به فرآیندهای هوشمند، شفاف و قابل‌پیگیری می‌دهند. 

رفتار برپایه داده‌های واقعی

وی در اشاره به دیگر مزایای این برنامه گفت: هوشمندسازی روند اخذ مالیات، گامی بزرگ در جهت پایان دادن به ممیزمحوری در تشخیص مالیات‌هاست. وقتی اطلاعات مالی مودی به‌صورت دیجیتال و لحظه‌ای در سامانه ثبت و تحلیل می‌شود، دیگر ارزیابی‌های شخصی و متکی بر سلیقه ممیز، جایگاهی نخواهد داشت. 

اقبالی در توضیح بیشتر در این باره بیان کرد: با الکترونیک شدن روند دریافت مالیات، نظام مالیاتی به‌جای تصمیم‌گیری براساس برداشت‌های فردی، برپایه داده‌های واقعی رفتار می‌کند و این رویکرد به‌معنای تحقق عدالت مالیاتی و حذف سلیقه‌محوری است. 

سخن پایانی

در بررسی تاثیرات هوشمندسازی نظام مالیات‌ستانی بر اقتصاد، ایجاد شفافیت اقتصادی و برقراری عدالت مالیاتی گزاره‌هایی است که عموم کارشناسان بر آن تاکید می‌کنند؛ اما در عین حال برخی از این کارشناسان معتقدند؛ هوشمندسازی تنها یک وجه از نظام اخذ مالیات در کشور است و اگر در وجوه دیگر، برای مثال تعریف اهداف مالیاتی به‌درستی عمل نشود، ممکن است هوشمندسازی نیز کارکرد خود را از دست بدهد.