رویکرد تولید کاغذ در ایران در زمان‌های مختلف دچار تغییرات اساسی شده است. گاهی بر لزوم تولید این  کالا تاکید می‌شود، آن را استراتژیک می‌خوانند و برای فعالیت منظم و بیشتر کارخانه‌های تولید کاغذ بودجه و تسهیلات تخصیص می‌دهند و گاهی مانند امروز تاکید بر واردات کاغذ است، کارخانه‌ها به سمت تعطیلی یا تولید فرآورده‌های کاغذی که سود بیشتری نسبت به تولید کاغذ تحریر یا انواع دیگر دارند، هدایت می‌شوند و مصرف آب، برق، شرایط زیست‌محیطی ایران به عنوان دلیل این رویکرد بیان می‌شود.

امیرسامان اسفندیاری دبیر سندیکای تولیدکنندگان کاغذ و مقوای ایران در تمام این سال‌ها روند تولید کاغذ را از نزدیک رصد کرده است، به گفته او میزان برق موردنیاز برای تولید انواع کاغذ در ایران کمتر از ۱.۵ درصد میزان برق مصرفی کشور است. با او درباره روند تولید کاغذ در ایران و مشکلاتی که تولیدکنندگان با آن مواجه هستند، گفت‌وگوی خبرنگار کتاب ایرنا در دو بخش تنظیم شد. بخش نخست این مصاحبه را در ادامه می‌خوانید.

چند کارخانه در ایران داریم که کاغذ تحریر تولید می‌کنند؟

در حال حاضر شرکت چوب و کاغذ مازندران اصلی‌ترین تولیدکننده کاغذ تحریر در ایران است، در کنار آن شرکت کاغذ پارس است که از باگاس (تفاله‌ای است که پس از استخراج شکر از نیشکر و سورگوم، حاصل می‌شود) کاغذ تولید می‌کند و شرکت پارس کاغذ مشهد که از ضایعات کاغذ به‌عنوان مواد اولیه استفاده می‌کند و با راه‌اندازی طرح توسعه‌ای خود سهم مناسبی در تولید کاغذ مناسب نوشت‌افزار خواهد داشت.

در سال‌های گذشته سعی شد، بخش عمده نیازهای کاغذ را به خصوص در کتاب‌های درسی از طریق شرکت چوب و کاغذ مازندران و بخشی هم کاغذ پارس تامین کنند و برخی از ناشران نیز از این کاغذها استفاده می‌کنند.

بالاترین ظرفیت تولید این کارخانه‌ها در مجموع، حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار تُن در سال است. باید توجه داشت شرط مهم برای فعالیت این کارخانه‌ها این است که ماده اولیه آنها فراهم شود. منظور از مواداولیه خمیرِ ویرجین است که باید از طریق واردات تامین شود و همچنین باید به آنها انرژی تعلق داده شود، یعنی در مواقعی که قطعی برق و گاز برای صنایع اتفاق می‌افتد این کارخانه‌ها امکان استفاده از برق و گاز را داشته باشند، تا بتوانند به تولید خود ادامه بدهند.

نکته دیگر تامین مایحتاج این کارخانه‌ها از نظر قطعات و لوازم یدکی مصرفی در خطوط تولید است؛ زیرا امکان تولید کاغذ بدون آنها وجود ندارد. مسائلی مانند اقلام پوششی ماشین‌های کاغذ، وارداتی است و تولیدکننده آن را در محدوده خاورمیانه نداریم. پیش از این، زمانی‌که تحریم‌ها تا این اندازه سخت نبود، واردات این کالا از اروپا ممکن بود، این روزها برای تامین این اقلام وابستگی شدید به جنوب شرق آسیا، چین و کره وجود دارد، ثبت سفارش و تخصیص ارز لازم برای تامین این کالا باید به‌طور مستمر انجام شود تا واردات به شکل مرتب صورت گیرد. این مساله بخش کوچکی از واردات قطعات موردنیاز برای تولید کاغذ را تشکیل می‌دهد، به این مساله اشاره کردم زیرا در این روزها نبود آن بر تولیدکنندگان کاغذ بیش از پیش فشار وارد می‌کند.

کارخانه دیبای شوشتر در زمینه تولید خمیر کاغذ فعالیت می‌کند

چرا فعالیت کارخانه دیبای شوشتر متوقف شده است؟

فعالیت این کارخانه متوقف نشده است، این روزها در زمینه تولید خمیر کاغذ فعالیت می‌کند؛ البته مشکلاتی داشت و سعی می‌کنند مشکلات را رفع کنند. آنها بخش خصوصی هستند و بحث آنها از این داستان جدا است. در این کارخانه خمیر موردنیاز کارخانه کاغذ پارس را از باگاس تولید می‌کردند و کاغذ پارس کاغذ تحریر تولید می‌کرد. کارخانه‌ها در حوزه تولید کاغذ همه مجموعه‌ای به هم متصل هستند، تا بتوانند روند تولید را شکل دهند و تلاش می‌کنند ماشین‌آلات خود را تکمیل کنند تا بتوانند به بازار برگردند.

یعنی در ایران سه کارخانه تولید کاغذ تحریر داریم که یکی جای کاغذ، خمیر تولید می‌کند، یکی هم هنوز وارد چرخه تولید نشده است؟

کارخانه پارس مشهد یک واحد کاغذسازی است که از خمیر و ضایعات کاغذ، کاغذ تولید می‌کند. این کارخانه در استان خراسان است و در تلاش برای توسعه و نصب ماشین‌آلات جدید تولید هستند تا بتوانند در این زمینه فعالیت داشته باشند.

برق کارخانه‌های تولید کاغذ حدود ۱.۵ درصد از کل مصرف کشور است

این کارخانه‌ها هر کدام چقدر برق مصرف می‌کنند؟

میزان برق مصرفی را نمی‌توانم با عدد دقیقی بیان کرد، اما همه کالاها طبقه‌بندی آیسیک (کد ISIC سیستم طبقه‌بندی صنایع است که فعالیت‌های اقتصادی را استانداردسازی می‌کند) شدند، طبق این طبقه‌بندی که ویرایش چهارم آن منتشر شده است، تولید کاغذ و فرآورده‌های کاغذی از کاغذ، کارتن کاغذ دیواری، کاغذ چاپ و تحریر که همه زیرمجموعه کد ۱۷ هستند، طبق آماری که مرکز آمار منتشر کرده است، حدود ۱.۵ درصد از کل برق مصرفی کشور را به خود اختصاص می‌دهد که عدد بالایی نیست.

برای اینکه کشور در زمینه تولید کاغذ به جای خوبی برسد، نگاه مسئولان باید تغییر کند، یعنی کاغذ به عنوان کالای استراتژیک در نظر گرفته شود، همان‌طور که در همه جای دنیا به این محصول توجه می‌شود. باید توجه داشت بخش کمی از تولید کاغذ در ایران مرتبط با کاغذ چاپ و تحریر است و این بخش مورد تایید مسئولان ارشد نظام هم هست؛ بخش مهمی از تولید کاغذ مربوط به حوزه بسته‌بندی است و در نظام توزیع کالایی کشور بسیار باارزش است، زیرا هیچ کالایی نیست که بدون بسته‌بندی به دست مصرف‌کننده برسد. با توجه به این نکات، ضروری است که به کاغذ به عنوان کالایی استراتژیک نگاه شود.

مشکلاتی که شرایط تولید را دشوار می‌کند

مدیر شرکت چوب و کاغذ مازندران در نشستی اعلام کرد مصرف برق این کارخانه ۲۰ مگاوات است و مدیر کارخانه زاگرس میزان مصرف برق را ۱۰ مگاوات در سال اعلام کرد…

زاگرس در مرحله اجرا است، هنوز وارد مرحله تولید نشده است و باید مساله را پیگیری کنند. شرکت چوب و کاغذ مازندران برای اینکه تولید کند به ۲۰ مگاوات برق در سال نیاز دارد. اما در فصول گرم سال به طور معمول برق آنها به این میزان نمی‌رسد و برق آنها را در راستای کنترل ناترازی محدود می‌کنند.

باید درنظر داشت، وقتی به مدیران کارخانه تولید کاغذ اعلام می‌کنند باید مصرف خود را تا ۹۰ درصد کاهش دهید، در کارخانه تولید کاغذ چه اتفاقی می‌افتد. در کارخانه تولید کاغذ، وقتی فعالیت ماشین را به دلیل مصرف برق قطع می‌کنند، ماشین متوقف می‌شود، این دستگاه برای راه‌اندازی دوباره حداقل به ۱۲ ساعت زمان نیاز دارد تا «کاغذ ست شود»، این روند موجب تولید مقدار بالایی ضایعات می‌شود تا دستگاه دوباره بتواند به روند عادی، سالم و کیفیت خود برای تولید برسد. اینها مشکلاتی است که شرایط تولید را دشوار می‌کند.

نوسانات نرخ ارز یکی دیگر از مشکلات تولیدکنندگان کاغذ است

کارخانه‌های تولید کاغذ در ایران، این روزها با مشکل برق رودررو هستند؟

در واحدهای تولید کاغذ با قطع گاز و برق مواجه هستیم. اصلی‌ترین مشکل این است که چشم‌انداز مشخصی برای واردات مواد اولیه ندارند؛ زیرا همه شرکت‌ها در بخش تولید کاغذ، برای بهینه‌سازی مصارف ارزی، طولانی شدن فرآیند ثبت سفارش و واردات اقلام و قطعات یدکی موردنیاز، با مشکل نقدینگی مواجه هستند. صاحبان کارخانه‌ها در اساس باید پول داشته باشند تا بتوانند مواداولیه بخرند و این مساله شرایط را دشوار کرده است. همچنین نوسانات نرخ ارز یکی دیگر از مشکلاتی است که در بازار کاغذ وجود دارد و امیدواریم حل شود تا کارخانه‌ها بتوانند فعالیت کنند.

سرانه مصرف کاغذ در ایران برای هر نفر ۲۲ کیلوگرم در سال است

در کل اگر به کاغذ نگاه کنیم، چند درصد برای تحریر و چند درصد برای سایر حوزه‌ها استفاده می‌شود؟

آمار سرانه مصرف کاغذ در ایران وجود دارد، البته باید ضریب خطایی را در این آمار مانند باقی آمارهایی که اعلام می‌شود در نظر گرفت. در ایران سرانه مصرف کاغذ برای هر نفر ۲۲ کیلوگرم در سال است؛ هر ایرانی به طور میانگین ۱۰ کیلوگرم کاغذ بسته‌بندی و پنج کیلوگرم کاغذ بهداشتی تیشو (یکی از پرکاربردترین انواع کاغذهای بهداشتی است که در محصولاتی مانند دستمال کاغذی، حوله‌های کاغذی، دستمال سفره و حتی محصولات پزشکی استفاده می‌شود)، پنج کیلو کاغذ چاپ و تحریر، ۲ کیلو سایر انواع کاغذها (از فیلتر روغن تا کاغذ دیواری)، مصرف می‌کند. بنابراین بیشترین میزان مصرف کاغذ در حوزه بسته‌بندی و پس از آن در حوزه تحریر است. با وجود اینکه اینترنت وظیفه اطلاع‌رسانی را انجام می‌دهد و روزنامه‌ها کم شده‌اند اما هنوز نیاز به کاغذ وجود دارد.

آمار جهانی مصرف کاغذ برای هر فرد حدود ۶۰ کیلوگرم در سال است، زیرا دید و مصرف انواع کاغذ آنها با ما متفاوت است، اگر توجه کرده باشید در ایران برای بسته‌بندی از کیسه بیشتر از کاغذ استفاده می‌کنیم، اما آنها از پاکت استفاده می‌کنند. برخی از کشورها در جنبه‌های دیگر هم مصرف کاغذ بالایی دارند مانند انواع بسته‌بندی و ظروف یکبار مصرف و مسایل بهداشتی و …، بنابراین میانگین جهانی مصرف کاغذ ۵۵ تا ۶۰ کیلوگرم در سال است. طبق آمار ارائه شده در سال ۲۰۲۴، در آمریکا این میانگین نزدیک به ۱۵۰ کیلوگرم در سال است، در منطقه خاورمیانه مصرف کاغذ کمتر از آمریکا است و ایران از ترکیه و عربستان کاغذ کمتری مصرف می‌کند.

با توجه به اینکه امکان بازیافت کاغذ از پلاستیک و کیسه بیشتر است، هنوز هم می‌توان برای حفاظت از محیط زیست توجه بیشتری به کاغذ انجام شود.