صدای چکش در بروجرد فقط صدای شکل گرفتن یک ورق فلز نیست؛ صدای صنعتی است که روزگاری از کارگاه‌های این شهر به خانه‌های ایرانی و بازارهای دورتر راه پیدا می‌کرد.

حالا بروجرد که عنوان «شهر ملی ورشوسازی» را به دست آورده، در پی آن است که این هنر را از مرزهای میراث ملی عبور دهد و به جایگاه جهانی برساند؛ اما راه جهانی‌شدن فقط از یک پرونده اداری نمی‌گذرد، بلکه از دل کارگاه، مواد اولیه، استادکار، بازار، صادرات و نسل تازه‌ای می‌گذرد که باید بتواند صدای چکش را ادامه دهد.

صدای چکش، پیش از آنکه جهانی شود

صبح که در کارگاه‌های ورشوسازی بروجرد آغاز می‌شود، نخستین چیزی که توجه را جلب می‌کند نه ویترین‌های براق و محصولات آماده، بلکه صدای فلز است؛ صدایی که از برخورد چکش با ورق شکل می‌گیرد و در فضای کوچک کارگاه می‌پیچد.

اینجا ورشو پیش از آنکه یک محصول باشد، یک مهارت است؛ مهارتی که باید با دست شناخته شود، با چشم سنجیده شود و با صبر به فرم برسد.

سماور، سینی، قندان، گلاب‌پاش، منقل و دیگر محصولات ورشو، حاصل یک فرایند صنعتی ساده نیستند؛ پشت هرکدام مجموعه‌ای از مهارت‌های دستی، شناخت ابزار، تجربه استادکار و ظرافت در پرداخت و نقش‌زنی قرار دارد.

ورشو در بروجرد سال‌ها بخشی از زندگی اقتصادی و فرهنگی شهر بوده است. این هنر از دوره‌های گذشته در کارگاه‌های شهر رونق داشته و استادکارانی را تربیت کرده که نسل به نسل تجربه خود را منتقل کرده‌اند. ابزارهایی مانند چکش، سندان، سوهان و قلم، اگرچه در ظاهر ساده‌اند، اما در دست استادکار به ابزار تولید یک اثر هنری تبدیل می‌شوند.

به همین دلیل، وقتی امروز از «ثبت جهانی ورشوسازی بروجرد» صحبت می‌شود، در واقع بحث فقط بر سر ثبت نام یک شهر در یک فهرست نیست؛ موضوع، ثبت مجموعه‌ای از دانش، مهارت، سابقه تولید و هویت شهری است که بخش مهمی از آن در کارگاه‌های کوچک و دست‌های استادکاران باقی مانده است.

بروجرد؛ شهری که ورشو را به هویت تبدیل کرد

نام «ورشو» ریشه در نام شهر ورشو در لهستان دارد و این آلیاژ در ایران نیز با همین عنوان شناخته شده است. اما آنچه در بروجرد اتفاق افتاده، صرفاً استفاده از یک ماده اولیه وارداتی یا یک تکنیک فلزکاری نبوده است.

هنرمندان بروجردی در طول زمان این هنر را با ذوق و سلیقه ایرانی درآمیختند و از ورق فلز، اشیایی ساختند که بخشی از فرهنگ خانه‌های ایرانی شدند.

کارشناس صنایع‌دستی در توضیح این پیشینه، ورشو را آلیاژی با قابلیت مناسب برای فرم‌دهی و قلم‌زنی می‌داند؛ ویژگی‌ای که به هنرمند اجازه می‌دهد از یک ورق ساده، محصولی با نقش و فرم پیچیده بسازد.

در واقع، ارزش ورشو تنها به جنس فلز محدود نمی‌شود. آنچه به این هنر هویت داده، ترکیب ماده، تکنیک و ذوق هنرمند است. همین پیوند است که باعث شده ورشو در بروجرد از یک صنعت به یک نشانه فرهنگی تبدیل شود.

بر اساس اطلاعات مطرح‌شده از سوی مسئولان میراث فرهنگی، بروجرد اکنون عنوان نخستین شهر ملی استان لرستان با نام «شهر ملی ورشوسازی» را در اختیار دارد و برنامه‌ریزی برای تکمیل پرونده ثبت جهانی این شهر نیز در حال پیگیری است.

ثبت جهانی؛ یک عنوان یا یک فرصت اقتصادی؟

جهانی‌شدن یک هنر زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند علاوه بر حفظ هویت، برای جامعه‌ای که آن را زنده نگه داشته، فرصت ایجاد کند.

اگر ورشوسازی فقط در قاب موزه باقی بماند، بخشی از ظرفیت آن از دست خواهد رفت. اما اگر بتواند به تولید، اشتغال، گردشگری، فروش و صادرات متصل شود، ثبت جهانی می‌تواند به یک ابزار توسعه اقتصادی تبدیل شود.

در بروجرد این ظرفیت وجود دارد؛ محصول ورشو هنوز مشتری دارد و فعالان این حوزه از دریافت سفارش از نقاط مختلف کشور و حتی بازارهای خارج از ایران سخن گفته‌اند. محصولات ورشوی بروجرد به دلیل طراحی سنتی، قابلیت قلم‌زنی و کیفیت ساخت، برای بخشی از بازار صنایع‌دستی جذابیت دارند. اما فاصله میان «داشتن محصول» و «داشتن برند جهانی» زیاد است.

برای جهانی‌شدن، یک شهر باید بتواند زنجیره تولید خود را حفظ کند، مواد اولیه را در دسترس تولیدکننده قرار دهد، کیفیت محصول را تثبیت کند، بازارهای فروش را توسعه دهد و امکان حضور رسمی در بازارهای خارجی را فراهم کند.

اینجاست که مسئله ثبت جهانی ورشو، از حوزه میراث فرهنگی وارد حوزه اقتصاد صنایع‌دستی می‌شود.

زنجیره‌ای که باید کامل شود

سجاد عالیخانی، معاون صنایع‌دستی میراث‌فرهنگی لرستان، در جریان بازدید رئیس مرکز سرمایه‌گذاری و امور اقتصادی وزارت میراث‌فرهنگی از خانه ورشوسازی بروجرد، مسئله مواد اولیه و هزینه‌های آن را از مهم‌ترین دغدغه‌های هنرمندان عنوان کرده است.

فعالان ورشوسازی پیشنهاد ایجاد خط تولید ورشو در بروجرد را مطرح کردند؛ پیشنهادی که هدف آن تأمین پایدار مواد اولیه، کاهش هزینه تولید و تقویت چرخه اقتصادی این هنر است

در این بازدید، فعالان ورشوسازی پیشنهاد ایجاد خط تولید ورشو در بروجرد را مطرح کردند؛ پیشنهادی که هدف آن تأمین پایدار مواد اولیه، کاهش هزینه تولید و تقویت چرخه اقتصادی این هنر است.

همچنین درخواست تسهیلات برای راه‌اندازی این خط تولید مطرح شده و قرار است موضوع از طریق وزارت میراث‌فرهنگی پیگیری شود.

اگر این زنجیره شکل بگیرد، بروجرد می‌تواند از شهری که صرفاً محصول ورشو تولید می‌کند، به شهری تبدیل شود که بخش بیشتری از فرآیند تولید این هنر در آن انجام می‌شود. این همان نقطه‌ای است که ثبت جهانی می‌تواند با اقتصاد محلی گره بخورد.

جهانی‌شدن زمانی برای شهر ارزش افزوده ایجاد می‌کند که نام بروجرد همراه با یک زنجیره واقعی تولید، مهارت، بازار و اشتغال دیده شود.

۶۰ میلیارد تومان و یک آزمون مهم

اختصاص اعتبار برای تولید ورق ورشو را می‌توان یکی از مهم‌ترین حمایت‌های اعلام‌شده برای این هنر دانست؛ اما موفقیت چنین طرحی تنها با اعلام اعتبار سنجیده نمی‌شود.

مهم‌تر از رقم اعتبار، این است که این سرمایه چگونه وارد چرخه تولید شود و چه اثری بر هزینه، کیفیت و دسترسی هنرمند به مواد اولیه بگذارد.

اگر ورق تولید شود اما نتواند نیاز کارگاه‌ها را پوشش دهد، مسئله اصلی همچنان باقی خواهد ماند. اگر تولید ورق بتواند پایدار باشد و قیمت تمام‌شده را کاهش دهد، آن‌گاه یک حلقه اساسی در زنجیره ورشو تقویت شده است.

به همین دلیل، اجرای این طرح را باید بخشی از یک برنامه بزرگ‌تر دید؛ برنامه‌ای که باید از ماده اولیه آغاز شود و تا آموزش، تولید، طراحی، فروش، گردشگری و صادرات ادامه پیدا کند.

شهری ملی با رؤیای جهانی

فاطمه مقصودی، نماینده مردم بروجرد و اشترینان در مجلس، در گفت‌وگو با مهر بر ضرورت پیگیری ثبت جهانی ورشو تأکید کرده است.

او با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی بروجرد، از وجود حدود ۲۰۰ بنای تاریخی در محدوده‌ای حدود ۲۸۰ هکتار بافت تاریخی سخن گفته و تأکید کرده که اعتبارات موجود برای چنین ظرفیتی کافی نیست.

از نگاه او، در کنار ثبت برخی ظرفیت‌های بروجرد، باید مسیر ثبت جهانی ورشو نیز دنبال شود.

این مطالبه در شرایطی مطرح می‌شود که بروجرد تنها یک شهر صنایع‌دستی نیست. وجود بافت تاریخی، بناهای تاریخی و ظرفیت‌های گردشگری در کنار ورشوسازی، امکان شکل‌گیری یک روایت جامع‌تر از شهر را فراهم می‌کند.

اگر گردشگر برای دیدن بافت تاریخی به بروجرد بیاید و در همان سفر با هنر ورشو، کارگاه‌های تولید، خانه ورشو و محصولات استادکاران آشنا شود، صنایع‌دستی از یک کالای فروشگاهی به بخشی از تجربه گردشگری تبدیل خواهد شد.

بروجرد فقط یک کارگاه نیست

قدرت‌الله ولدی، فرماندار ویژه بروجرد، ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی و اقتصادی شهرستان را گسترده توصیف کرده و بر ضرورت حمایت از بافت تاریخی و صنایع‌دستی تأکید دارد.

او در گفت‌وگو با مهر با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی بروجرد، از استقرار بخش قابل توجهی از صنایع استان در این شهرستان و ظرفیت‌های تولید و صادرات آن سخن گفته و در حوزه میراث فرهنگی نیز بر وجود صدها اثر تاریخی و گستره قابل توجه بافت تاریخی شهر تأکید کرده است.

برند شهری البته با نصب تابلو و برگزاری یک مراسم ساخته نمی‌شود. برند زمانی شکل می‌گیرد که یک ویژگی در ذهن مخاطب تکرار شود؛ زمانی که گردشگر بروجرد را با ورشو بشناسد، خریدار کیفیت محصولاتش را بداند، هنرمند جوان بتواند از این هنر درآمد کسب کند و محصول بروجرد در بازارهای داخلی و خارجی با نام مشخص عرضه شود.

مشکل فقط تولید نیست؛ صادرات هم هست

یکی از تناقض‌های مهم صنایع‌دستی لرستان همین‌جاست. استان هنرمند دارد، محصول دارد، برند دارد و حتی برخی محصولات آن مشتری خارجی پیدا می‌کنند، اما زیرساخت رسمی صادرات صنایع‌دستی همچنان با ضعف مواجه است.

حسن‌پور از نبود صادرات رسمی صنایع‌دستی از لرستان به عنوان یکی از چالش‌های مهم یاد کرده و نبود پایانه صادراتی را یکی از موانع توسعه این بخش دانسته است.

بخشی از محصولاتی که قابلیت حضور در بازار خارجی دارند، به صورت محدود و غیررسمی از طریق مسافران و گردشگران از کشور خارج می‌شوند

در نتیجه، بخشی از محصولاتی که قابلیت حضور در بازار خارجی دارند، به صورت محدود و غیررسمی از طریق مسافران و گردشگران از کشور خارج می‌شوند.

از «شهر ملی» تا «شهر جهانی»

بروجرد اکنون یک فرصت تاریخی پیش رو دارد. این شهر می‌تواند ورشو را به عنوان یکی از عناصر اصلی هویت خود تثبیت کند و از آن برای تقویت گردشگری و صنایع‌دستی استفاده کند. می‌تواند خانه‌های تاریخی را به فضاهای معرفی و تولید هنر پیوند بزند، کارگاه‌ها را به مقصد گردشگران تبدیل کند و محصول ورشو را از یک کالای سنتی به یک برند فرهنگی تبدیل کند.

اما تحقق این چشم‌انداز نیازمند همکاری میان دستگاه‌های مختلف و خود هنرمندان است؛ موضوعی که مسئولان شهرستان و استان نیز بر آن تأکید کرده‌اند.

ثبت جهانی، در نهایت یک نقطه در تقویم نیست. اگر اتفاق بیفتد، تازه آغاز مرحله‌ای است که باید نتیجه آن در زندگی هنرمند، اقتصاد شهر و شناخت جهانی از بروجرد دیده شود.

بروجرد برای جهانی‌شدن ورشو، فقط یک عنوان ملی و چند کارگاه قدیمی در اختیار ندارد؛ پشت این نام، تجربه استادکاران، خانه ورشو، ظرفیت‌های تاریخی شهر، بازار محصولات و برنامه‌هایی برای تأمین مواد اولیه و تقویت زنجیره تولید قرار گرفته است.

اما جهانی‌شدن این هنر زمانی معنا پیدا می‌کند که ورشو بتواند همزمان سه کار را انجام دهد: گذشته خود را حفظ کند، امروز را اقتصادی نگه دارد و برای فردا نسل تازه‌ای بسازد.

اگر این سه ضلع کنار هم قرار بگیرند، ثبت جهانی دیگر صرفاً یک عنوان نخواهد بود؛ می‌تواند آغاز دوره‌ای باشد که بروجرد نه فقط به عنوان شهری تاریخی در لرستان، بلکه به عنوان شهری که صدای چکش و هنر دستش را به جهان رسانده، شناخته شود. و شاید آن روز، ورشو دیگر فقط نام یک آلیاژ نباشد؛ نام شهری باشد که توانسته هویت خود را روی فلز حک کند.