آماده باش برای افزایش قیمت دوباره تایر!
تولید تایر شاید در نگاه نخست تنها یکی از حلقههای زنجیره صنعت خودرو به نظر برسد، اما در عمل یکی از صنایع راهبردی کشور محسوب میشود؛ صنعتی که توقف یا اختلال در آن میتواند حملونقل، خدمات، تولید و حتی امنیت جابهجایی کالا و مسافر را تحت تأثیر قرار دهد. از خودروهای سواری گرفته تا کامیونها، اتوبوسها، ماشینآلات معدنی و تجهیزات کشاورزی، همگی به محصولی وابسته هستند که تولید آن نیازمند دهها ماده اولیه، فناوریهای تخصصی و زنجیرهای پیچیده از تأمین داخلی و خارجی است.
در سالهای اخیر صنعت تایر ایران بارها با چالشهای مختلف روبهرو شده است؛ از محدودیتهای ناشی از تحریم و دشواری نقلوانتقال پول گرفته تا نوسانات قیمت ارز، افزایش هزینههای حملونقل، محدودیتهای واردات و رشد بهای مواد اولیه. با این حال، کارخانههای داخلی تلاش کردهاند چراغ تولید را خاموش نکنند و نیاز بازار را تا حد امکان تأمین کنند. هرچند این مسیر، آسان نبوده و هزینههای سنگینی را به تولیدکنندگان تحمیل کرده است.
کارشناسان معتقدند اگرچه صنعت تایر در سالهای گذشته توانسته بخش قابل توجهی از نیاز بازار را پاسخ دهد، اما ادامه این روند نیازمند ثبات در سیاستگذاری، تسهیل واردات مواد اولیه و کاهش هزینههای تولید است. در غیر این صورت، فشار هزینهها میتواند نه تنها سودآوری تولیدکنندگان، بلکه توان سرمایهگذاری و توسعه این صنعت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
صنعتی که بیش از هر زمان دیگری به زنجیره تأمین وابسته است
برخلاف تصور عمومی، تولید تایر تنها به استفاده از لاستیک طبیعی محدود نمیشود. برای ساخت یک حلقه تایر دهها ماده اولیه شامل کائوچوی طبیعی و مصنوعی، دوده صنعتی، نخهای تقویتکننده، سیم فولادی، انواع مواد شیمیایی، روغنهای فرآوری، افزودنیها و ترکیبات پلیمری مورد استفاده قرار میگیرد. بخشی از این مواد در داخل کشور تولید میشود، اما بسیاری از اقلام کلیدی همچنان از بازارهای خارجی تأمین میشوند.
همین وابستگی باعث شده کوچکترین اختلال در تجارت خارجی یا حملونقل بینالمللی، مستقیماً بر روند تولید اثر بگذارد. در شرایطی که واردات مواد اولیه با محدودیت مواجه شود، کارخانهها ناچارند مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند؛ مسیرهایی که معمولاً طولانیتر، پرهزینهتر و زمانبرتر هستند.
فعالان این صنعت میگویند امروز دیگر مسئله تنها خرید مواد اولیه نیست؛ بلکه رساندن این مواد به خطوط تولید به یکی از مهمترین دغدغههای کارخانهها تبدیل شده است. افزایش زمان حمل، تغییر مسیرهای تجاری و رشد هزینههای لجستیک، برنامهریزی تولید را با پیچیدگی بیشتری همراه کرده است.
هزینههایی که در آمار رسمی دیده نمیشوند
یکی از مهمترین مشکلات تولیدکنندگان، افزایش هزینههایی است که در ظاهر چندان قابل مشاهده نیستند اما سهم قابل توجهی در قیمت تمامشده محصول دارند. هزینههای مربوط به حملونقل، بیمه بار، نقلوانتقال ارز، کارمزدهای مالی، انبارداری و تأخیر در ترخیص کالا، طی سالهای اخیر رشد محسوسی داشته است.
در بسیاری از موارد، کارخانهها مجبورند برای جلوگیری از توقف خطوط تولید، مواد اولیه را از مسیرهای جایگزین تهیه کنند. این موضوع علاوه بر افزایش هزینه، زمان تأمین را نیز طولانیتر میکند و باعث میشود شرکتها ناچار به نگهداری موجودی بیشتری از مواد اولیه باشند؛ اقدامی که سرمایه در گردش بالاتری را طلب میکند.
از سوی دیگر، نوسان قیمت ارز نیز یکی دیگر از عوامل تأثیرگذار بر هزینه تولید است. حتی اگر قیمت جهانی مواد اولیه تغییر محسوسی نداشته باشد، افزایش قیمت ارز میتواند هزینه تأمین را به شکل قابل توجهی افزایش دهد و فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کند.
تولیدکنندگان میان دو فشار؛ هزینههای صعودی و بازار حساس
صنعت تایر در شرایطی فعالیت میکند که از یک سو هزینههای تولید به صورت مستمر در حال افزایش است و از سوی دیگر بازار، کشش نامحدودی برای افزایش قیمت ندارد. تایر کالایی مصرفی اما نسبتاً گرانقیمت محسوب میشود و هرگونه افزایش قیمت ، مستقیماً بر هزینه نگهداری خودرو اثر میگذارد.
در چنین شرایطی تولیدکنندگان ناچارند میان حفظ تولید، کنترل هزینهها و تأمین نیاز بازار تعادل برقرار کنند. این تعادل اما هرچه فاصله میان هزینه واقعی تولید و قیمت فروش بیشتر شود، دشوارتر خواهد شد.
فعالان صنعت معتقدند ادامه این وضعیت میتواند توان مالی شرکتها را برای نوسازی تجهیزات، افزایش ظرفیت تولید و سرمایهگذاری در فناوریهای جدید کاهش دهد؛ موضوعی که در بلندمدت بر رقابتپذیری صنعت نیز اثرگذار خواهد بود.
بازاری که آرامش آن شکننده است
بازار تایر در ظاهر آرام به نظر میرسد، اما این آرامش تا حد زیادی نتیجه تلاش تولیدکنندگان و شبکه توزیع برای جلوگیری از ایجاد کمبود است. تجربه سالهای گذشته نشان داده هر زمان عرضه با کوچکترین اختلالی روبهرو شود، بازار به سرعت واکنش نشان میدهد و زمینه برای شکلگیری التهاب، افزایش قیمت و فعالیت واسطهها فراهم میشود.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند حفظ جریان تولید اهمیت بیشتری از آمارهای تولید دارد. زمانی که کارخانهها بتوانند بدون وقفه به فعالیت ادامه دهند، بازار نیز از ثبات بیشتری برخوردار خواهد بود و مصرفکنندگان با مشکل جدی در تأمین نیاز خود مواجه نخواهند شد.
وابستگی بازار به واردات؛ واقعیتی که هنوز تغییر نکرده است
اگرچه طی دو دهه گذشته صنعت تایر ایران توانسته ظرفیت تولید خود را به شکل قابل توجهی افزایش دهد، اما هنوز هم پاسخگوی تمام نیاز بازار نیست. افزایش تعداد خودروها، تنوع سایزها و ورود خودروهای جدید باعث شده تقاضا برای انواع مختلف تایر هر سال گستردهتر شود؛ موضوعی که تولید داخلی را با چالشی جدی روبهرو کرده است.
بخش قابل توجهی از نیاز کشور، بهویژه در برخی سایزهای خاص خودروهای شاسیبلند، خودروهای سنگین، ماشینآلات راهسازی و معدنی و حتی برخی خودروهای وارداتی، همچنان از طریق واردات تأمین میشود. به همین دلیل هرگونه اختلال در واردات، زنجیره عرضه را تحت تأثیر قرار میدهد.
کارشناسان صنعت معتقدند واردات در شرایط فعلی نه یک رقیب برای تولید داخل، بلکه مکمل آن است. در واقع تا زمانی که ظرفیت تولید همه سایزها و مدلها در کشور ایجاد نشده، بازار همچنان به واردات وابسته خواهد بود.
صنعتی که سرمایهگذاری سنگین میخواهد
برخلاف بسیاری از صنایع، افزایش ظرفیت تولید در صنعت تایر تنها با اضافه کردن چند دستگاه امکانپذیر نیست. احداث یک کارخانه جدید یا توسعه خطوط تولید موجود، نیازمند سرمایهگذاری چند صد میلیون دلاری، تجهیزات پیشرفته، فناوری روز و دوره زمانی نسبتاً طولانی است.
از سوی دیگر، بسیاری از ماشینآلات تولید تایر وارداتی هستند و تهیه آنها نیز با محدودیتهای ناشی از تحریم و مشکلات نقلوانتقال ارز همراه است. همین موضوع باعث شده توسعه ظرفیت تولید با سرعتی کمتر از رشد تقاضای بازار انجام شود.
فعالان این حوزه میگویند اگرچه در سالهای اخیر سرمایهگذاریهایی برای توسعه صنعت انجام شده، اما سرعت افزایش تقاضا از سرعت توسعه ظرفیت تولید بیشتر بوده است؛ مسئلهای که لزوم حمایت هدفمند از این صنعت را دوچندان میکند.
رشد هزینه حملونقل؛ چالشی که کمتر دیده میشود
یکی از مهمترین هزینههایی که طی سالهای اخیر فشار زیادی به صنایع وارد کرده، افزایش هزینههای حملونقل بینالمللی است. تغییر مسیرهای تجاری، افزایش قیمت بیمه کشتیها، بالا رفتن کرایه حمل دریایی و زمینی و همچنین طولانیتر شدن زمان انتقال کالا باعث شده هزینه تأمین مواد اولیه نسبت به گذشته رشد محسوسی داشته باشد.
در بسیاری از موارد، تولیدکنندگان ناچارند مواد اولیه را از مسیرهایی وارد کنند که نه تنها هزینه بیشتری دارند، بلکه زمان رسیدن محموله نیز چندین هفته افزایش پیدا میکند.
این موضوع برنامهریزی تولید را دشوارتر کرده است. کارخانهای که پیشتر میتوانست با برنامهای مشخص مواد اولیه خود را دریافت کند، امروز باید احتمال تأخیرهای چند هفتهای را نیز در محاسبات خود لحاظ کند.
سرمایه در گردش؛ دغدغه مشترک کارخانهها
افزایش قیمت مواد اولیه تنها بخشی از مشکلات تولیدکنندگان است. رشد قیمت ارز و افزایش هزینه واردات باعث شده سرمایه در گردش مورد نیاز کارخانهها نیز به شکل چشمگیری افزایش پیدا کند. تولیدکنندهای که چند سال قبل با بودجه مشخصی میتوانست مواد اولیه چند ماه خود را خریداری کند، امروز برای همان میزان خرید باید چند برابر سرمایه اختصاص دهد. این مسئله بهویژه برای شرکتهایی که دسترسی محدودی به منابع مالی و تسهیلات بانکی دارند، به یکی از بزرگترین چالشهای تولید تبدیل شده است.
کارشناسان اقتصادی معتقدند اگر نظام تأمین مالی متناسب با شرایط امروز اصلاح نشود، حتی شرکتهایی که از نظر فنی مشکلی ندارند نیز ممکن است در تأمین سرمایه لازم برای ادامه تولید با مشکل مواجه شوند.
بازاری که ظرفیت شوک قیمتی ندارد
در سوی دیگر ماجرا، مصرفکنندگان قرار دارند. طی سالهای اخیر هزینه نگهداری خودرو به شکل محسوسی افزایش یافته است. رشد قیمت قطعات، روغن موتور، خدمات تعمیرگاهی، بیمه و اکنون تایر باعث شده بسیاری از مالکان خودرو تعویض لاستیک را تا آخرین زمان ممکن به تعویق بیندازند.
این رفتار اگرچه از نظر اقتصادی برای خانوارها قابل درک است، اما از منظر ایمنی میتواند تبعات جدی داشته باشد. استفاده از تایرهای فرسوده، افزایش احتمال ترکیدگی لاستیک، کاهش چسبندگی خودرو و افزایش مسافت ترمز از جمله پیامدهای به تعویق انداختن تعویض لاستیک است. به همین دلیل کارشناسان معتقدند سیاستگذاری در بازار تایر تنها یک موضوع اقتصادی نیست، بلکه به طور مستقیم با ایمنی جادهها نیز ارتباط دارد.
واسطهها؛ برندگان همیشگی بازارهای ملتهب
تجربه سالهای گذشته نشان داده هر زمان عرضه یک کالا با اختلال روبهرو شود، نخستین گروهی که از این شرایط سود میبرند واسطهها هستند. بازار تایر نیز از این قاعده مستثنی نیست. در دورههایی که شایعه کمبود یا افزایش قیمت مطرح میشود، برخی سودجویان با خرید عمده و نگهداری کالا در انبارها، زمینه افزایش قیمت را فراهم میکنند.
چشمانداز صنعت؛ میان امید و نگرانی
با وجود تمام مشکلات، صنعت تایر ایران هنوز یکی از صنایع فعال کشور محسوب میشود. کارخانههای داخلی نه تنها نیاز بخش مهمی از بازار را تأمین میکنند، بلکه در برخی محصولات نیز توان صادرات دارند. اما فعالان این صنعت هشدار میدهند که ادامه این روند، نیازمند کاهش موانع تولید است. اگر هزینههای تأمین مواد اولیه، حملونقل، نقلوانتقال ارز و سرمایه در گردش همچنان افزایش پیدا کند، حفظ روند فعلی نیز دشوارتر خواهد شد. در مقابل، تسهیل تجارت، ثبات مقررات، حمایت از سرمایهگذاری و برنامهریزی برای توسعه ظرفیت تولید میتواند زمینه را برای افزایش سهم تولید داخل و کاهش وابستگی به واردات فراهم کند.
تولید تایر با وجود مشکلات تأمین مواد اولیه ادامه دارد
مصطفی تنها، سخنگوی انجمن صنفی صنعت تایر، با اشاره به وضعیت تولید تایر در ماههای اخیر به صمت گفت: با وجود مشکلاتی که در تأمین مواد اولیه و شرایط حملونقل به وجود آمده، تولید در کارخانههای داخلی متوقف نشده و تولیدکنندگان تلاش کردهاند با تمام توان خطوط تولید را فعال نگه دارند.
تأمین مواد اولیه دشوارتر شده است
وی با بیان اینکه صنعت تایر برای تأمین بخشی از مواد اولیه خود به واردات وابسته است، اظهار کرد: در شرایط فعلی واردات مواد اولیه با دشواریهای زیادی انجام میشود و تولیدکنندگان ناچار هستند با صرف هزینههای بیشتر و عبور از مسیرهای پیچیده، مواد اولیه مورد نیاز خود را وارد کشور کنند.
تنها افزود: بخشی از مواد اولیه از کشورهایی مانند تایلند و مالزی تأمین میشود، اما محدودیتهای حملونقل باعث شده فرآیند واردات نسبت به گذشته سختتر و پرهزینهتر شود.
وی ادامه داد: با وجود همه این مشکلات، مهمترین دستاورد صنعت تایر حفظ تولید بوده است. شاید نتوان شرایط فعلی را با دوران عادی مقایسه کرد، اما کارخانهها با تمام ظرفیت ممکن در حال تولید هستند و تلاش کردهاند بازار با کمبود جدی مواجه نشود.
بخشی از نیاز بازار همچنان از طریق واردات تأمین میشود
سخنگوی انجمن صنفی صنعت تایر درباره وضعیت عرضه در بازار گفت: همه نیاز کشور توسط تولیدکنندگان داخلی تأمین نمیشود و پیش از بروز این شرایط نیز حدود ۴۰ درصد نیاز بازار توسط تولید داخل و نزدیک به ۶۰ درصد از طریق واردات تأمین میشد.
وی افزود: طبیعی است که هر زمان واردات با محدودیت یا دشواری روبهرو شود، در برخی گروههای کالایی احتمال بروز کمبود وجود داشته باشد.
تنها با اشاره به برخی گزارشها درباره کمبود تایر در شهرستانها اظهار کرد: به محض دریافت گزارشها، موضوع از طریق وزارت صنعت، معدن و تجارت و شبکه نمایندگیها پیگیری شد و با افزایش عرضه در مناطق مورد نیاز، مشکلات ایجادشده تا حد زیادی برطرف شد.
افزایش ۳۰ درصدی قیمت تایر در سال جاری
وی درباره وضعیت قیمتها نیز گفت: قیمت تایر از ابتدای سال تاکنون حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
تنها در پاسخ به این پرسش که آیا احتمال افزایش دوباره قیمتها تا پایان سال وجود دارد، اظهار کرد: این احتمال وجود دارد، زیرا هزینههای تولید همچنان رو به افزایش است.
وی افزود: در حال حاضر نیز قیمتهای موجود با هزینه واقعی تولید همخوانی ندارد؛ چرا که تولیدکنندگان برای تأمین مواد اولیه، حملونقل و دور زدن محدودیتهای موجود هزینههای قابل توجهی پرداخت میکنند و این موضوع فشار زیادی بر صنعت وارد کرده است.
سخن پایانی
صنعت تایر را نمیتوان صرفاً تولید چند حلقه لاستیک دانست؛ این صنعت یکی از ارکان زنجیره حملونقل و تولید کشور است و پایداری آن به معنای استمرار فعالیت هزاران واحد اقتصادی دیگر است. تجربه سالهای اخیر نشان داده که تولیدکنندگان ایرانی توان عبور از شرایط سخت را دارند، اما تداوم این مقاومت نباید جایگزین برنامهریزی برای توسعه شود.
امروز بیش از هر زمان دیگری، این صنعت به تصمیمات پایدار، سیاستگذاری قابل پیشبینی و حمایتهای هدفمند نیاز دارد. حفظ تولید در شرایط دشوار، دستاورد ارزشمندی است، اما هدف نهایی باید حرکت از بقای تولید به سمت رشد تولید باشد؛ مسیری که نه تنها امنیت عرضه تایر را تضمین میکند، بلکه میتواند صنعت ایران را به بازیگری قدرتمندتر در بازارهای منطقه تبدیل کند.
