جان میدهند تا نان ببرند
در سال ۱۴۰۵، پیکهای موتوری بیش از هر زمان دیگری به آیینهای از وضعیت کلی اقتصاد شهری ایران تبدیل شدهاند؛ شغلی که روزگاری بهعنوان نماد انعطافپذیری بازار کار و فرصتهای اقتصاد دیجیتال معرفی میشد، امروز در میانه فشارهای چندلایه اقتصادی، اجتماعی و امنیتی، با چالشهای جدی بقا مواجه است. همزمانی تورم مزمن، افت تقاضای مصرفکننده، نوسانات ارزی و تشدید تنشهای منطقهای، شرایطی را رقم زده که در آن، هزینههای این شغل با سرعتی بسیار بیشتر از درآمدها رشد کرده است.
پیکهای موتوری که زمانی با افزایش تقاضای خرید آنلاین بهویژه در دوران همهگیری کرونا رونق گرفتند، اکنون با بازاری اشباع، درآمدهای ناپایدار و ریسکهای چندگانه روبهرو هستند. بررسیهای میدانی نشان میدهد بسیاری از فعالان این حوزه، سال ۱۴۰۵ را سختترین دوره کاری خود توصیف میکنند.
کوچک شدن سفره پیکها
تورم بالا و مداوم، نخستین و ملموسترین فشار بر پیکهای موتوری است. اگرچه در ظاهر، نرخ کرایهها نسبت به سالهای گذشته تا حدودی تغییر کرده، اما این تغییر بههیچوجه همگام با افزایش هزینههای زندگی نبوده است. هزینههای خوراک، مسکن، حملونقل و درمان بهگونهای افزایش یافته که بخش قابلتوجهی از درآمد روزانه پیکها صرف تامین نیازهای اولیه میشود.
در این میان، نکته قابلتوجه کاهش درآمد واقعی است؛ به این معنا که حتی در صورت افزایش اسمی درآمد، قدرت خرید پیکها کاهش یافته است. بسیاری از پیکها گزارش میدهند که برای حفظ سطح معیشت سالهای قبل، ناچار به افزایش ساعات کاری خود تا ۱۰ الی ۱۲ ساعت در روز شدهاند؛ روندی که به فرسایش جسمی و روانی آنها انجامیده است.
اقتصاد پلتفرمی
فعالیت پیکهای موتوری عمدتاً در بستر پلتفرمهای آنلاین انجام میشود؛ ساختاری که در ظاهر، آزادی عمل بیشتری به نیروی کار میدهد، اما در عمل، با نبود چارچوبهای حمایتی، به بیثباتی شغلی دامن زده است. قراردادهای غیررسمی، عدم تعهد پلتفرمها به پرداخت بیمه، و نبود حداقل دستمزد تضمینشده، از جمله مسائلی است که پیکها با آن مواجهاند. در شرایطی که ریسکهای شغلی افزایش یافته، این خلاهای نهادی بیش از گذشته به چشم میآید. بهویژه در مواقعی که اختلال در اینترنت یا محدودیتهای دسترسی به پلتفرمها رخ میدهد، درآمد پیکها بهطور کامل قطع میشود، بدون آنکه مکانیزم جبرانی مشخصی وجود داشته باشد.
هزینههای بنزین تا استهلاک
یکی از مهمترین ویژگیهای این شغل، وابستگی مستقیم درآمد به ابزار کار است؛ یعنی موتور سیکلت. در سال ۱۴۰۵، هزینههای مرتبط با نگهداری این وسیله بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. افزایش قیمت بنزین، سهمیهبندیهای احتمالی و رشد هزینههای تعمیر و نگهداری، فشار مضاعفی بر پیکها وارد کرده است. بازار قطعات یدکی نیز تحت تاثیر نوسانات نرخ ارز و محدودیتهای وارداتی، با افزایش قیمت و کاهش دسترسی مواجه شده است. در نتیجه، بسیاری از پیکها ناچارند با موتورهای فرسوده و بعضاً ناایمن به کار ادامه دهند؛ موضوعی که ریسک تصادف و هزینههای آتی را افزایش میدهد.
اثر تنشهای منطقهای بر یک شغل شهری
در سال جاری، تشدید تنشهای منطقهای و افزایش نااطمینانیهای ژئوپلیتیک، تاثیرات قابلتوجهی بر اقتصاد داخلی گذاشته است. اگرچه پیکهای موتوری بهطور مستقیم درگیر این تحولات نیستند، اما اثرات غیرمستقیم آن بر زندگی و کارشان کاملاً محسوس است.
افزایش قیمت انرژی، نوسانات بازار ارز، اختلال در زنجیره تامین و حتی تغییر الگوی مصرف خانوارها، همگی به کاهش تقاضا برای خدمات ارسال منجر شدهاند. در شرایط نااطمینانی، خانوارها تمایل بیشتری به کاهش هزینههای غیرضروری دارند و این موضوع مستقیماً بر تعداد سفارشها اثر میگذارد.
ریسکهای فراتر از ترافیک
پیکهای موتوری بهواسطه حضور دائمی در سطح شهر، بیش از بسیاری از مشاغل دیگر در معرض ریسکهای محیطی قرار دارند. در سال ۱۴۰۵، این ریسکها تنها به تصادف و ترافیک محدود نمیشود. گزارشها حاکی از افزایش نگرانیها درباره امنیت در برخی مناطق شهری، بهویژه در ساعات پایانی شب است. برخی پیکها از کاهش فعالیت در مناطق خاص یا ساعات خاص خبر میدهند؛ تصمیمی که اگرچه به کاهش ریسک کمک میکند، اما مستقیماً درآمد آنها را نیز کاهش میدهد. علاوه بر این، استرس ناشی از شرایط کلی جامعه، فشار روانی مضاعفی بر این قشر وارد کرده است. کار مداوم در محیطی پرتنش، بدون حمایتهای روانی یا اجتماعی، به فرسودگی شغلی دامن زده است.
عرضه بیش از تقاضا
رکود در سایر بخشهای اقتصادی، باعث شده بسیاری از افراد به شغل پیک موتوری روی بیاورند. این افزایش عرضه نیروی کار، در کنار کاهش نسبی تقاضا، تعادل بازار را برهم زده است. نتیجه این وضعیت، کاهش تعداد سفارش به ازای هر پیک و افزایش زمانهای بیکاری بین سفارشهاست. در چنین شرایطی، حتی افزایش نرخ کرایه نیز نمیتواند کاهش حجم کار را جبران کند. برخی پیکها گزارش میدهند که برای رسیدن به سطح درآمدی حداقلی، ناچارند در چند پلتفرم بهطور همزمان فعالیت کنند.
نبود پوششهای حمایتی
یکی از جدیترین چالشهای این حوزه، نبود پوششهای حمایتی پایدار است. بسیاری از پیکها فاقد بیمه درمانی، بیمه حوادث یا بازنشستگی هستند. این در حالی است که ماهیت این شغل، ریسک بالایی از نظر تصادف و آسیبهای جسمی دارد. در صورت بروز حادثه، هزینههای درمان میتواند بهسرعت به یک بحران مالی برای فرد و خانواده او تبدیل شود. نبود سازوکارهای حمایتی، این قشر را در برابر شوکهای اقتصادی و فردی، بهشدت آسیبپذیر کرده است.
تغییر الگوی تقاضا
رفتار مصرفکنندگان نیز در سال ۱۴۰۵ دستخوش تغییر شده است. در شرایط تورمی و نااطمینانی اقتصادی، خانوارها به سمت مدیریت هزینهها حرکت کردهاند. این موضوع به کاهش سفارشهای غیرضروری و افزایش حساسیت نسبت به هزینه ارسال منجر شده است. از سوی دیگر، برخی کسبوکارها نیز برای کاهش هزینهها، مدلهای ارسال خود را تغییر دادهاند یا بهدنبال گزینههای ارزانتر رفتهاند. این تحولات، چشمانداز رشد این بازار را با ابهام مواجه کرده است.
فرسایش سرمایه انسانی
یکی از پیامدهای کمتر دیدهشده این وضعیت، فرسایش سرمایه انسانی در این حوزه است. پیکهای باتجربه که سالها در این شغل فعالیت کردهاند، بهتدریج به فکر خروج از بازار کار میافتند. این در حالی است که جایگزینی آنها با نیروهای جدید، لزوماً به حفظ کیفیت خدمات منجر نمیشود. کاهش انگیزه، افزایش خستگی و نبود چشمانداز روشن، میتواند بهرهوری این بخش را در بلندمدت تحت تاثیر قرار دهد.
آینده شغلی پیکهای موتوری
در مجموع، پیکهای موتوری در سال ۱۴۰۵ با یک دوراهی جدی مواجهاند که یکی ادامه فعالیت در شرایط سخت فعلی و دیگری جستوجوی فرصتهای شغلی جایگزین است. با این حال، رکود نسبی بازار کار، گزینههای جایگزین را محدود کرده است. کارشناسان معتقدند در صورت تداوم شرایط فعلی، این شغل با تغییرات ساختاری مواجه خواهد شد؛ از جمله کاهش تعداد فعالان، افزایش تمرکز در پلتفرمهای بزرگ و احتمال مداخله سیاستگذار برای تنظیم بازار.
شرایط کاری سخت پیکهای موتوری
داوود محمدی، رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران، در گفتوگو با صمت به تشریح چالشهای صنف پیکهای موتوری پرداخت و گفت: پیکهای موتوری امروز با مشکلات متعددی از جمله نبود بیمه تامین اجتماعی، کاهش درآمد، رکود بازار و ضعف زیرساختهای شهری مواجهاند و این مسائل باعث شده شرایط کاری این صنف نسبت به گذشته دشوارتر شود.
ورود پلتفرمهای آنلاین روند بازار را تغییر داد
وی با اشاره به فعالیت پلتفرمهای آنلاین در حوزه پیک موتوری افزود: ورود پیکهای آنلاین بدون سازوکار مشخص، ساختار سنتی این صنف را دچار آسیب کرد. پیش از این، دفاتر پیک موتوری نظم مشخصی داشتند و نیروها در چارچوب ساعات کاری معین فعالیت میکردند، اما اکنون بسیاری از نیروها بهصورت شناور و بدون تعهد کاری ثابت فعالیت میکنند که این موضوع هم بر کیفیت خدمات و هم بر نظم شهری اثر گذاشته است.
محمدی ادامه داد: با گسترش فعالیت پلتفرمهای آنلاین، تعداد زیادی از دفاتر سنتی پیک موتوری عملاً بیکار شدند و حجم تماسها و سفارشها کاهش محسوسی پیدا کرد. به گفته او، در برخی دفاتر تعداد تماسهای روزانه از حدود ۷۰۰ مورد به کمتر از ۲۰۰ مورد رسیده است.
نبود نظارت کافی بر فعالیت پیکهای اینترنتی
رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران با انتقاد از نبود نظارت کافی بر فعالیت برخی پیکهای اینترنتی گفت: در بسیاری موارد افراد تنها با ثبت یک سیمکارت وارد این حوزه میشوند و هویت و محل سکونت آنها مشخص نیست. این موضوع میتواند مشکلاتی را برای شهروندان ایجاد کند و امکان پیگیری برخی تخلفات را دشوار سازد.
محروم از حداقل امکانات رفاهی
وی همچنین به نبود امکانات رفاهی برای پیکهای موتوری اشاره کرد و افزود: رانندگانی که ساعتهای طولانی در سطح شهر فعالیت میکنند، از حداقل امکانات رفاهی مانند سرویس بهداشتی یا محل استراحت مناسب برخوردار نیستند. این در حالی است که شرکتهای فعال در این حوزه از زیرساختهای عمومی و اینترنتی کشور استفاده گستردهای دارند.
بیمه تامین اجتماعی، مطالبه اصلی صنف
محمدی مهمترین مطالبه این صنف را برخورداری از بیمه تامین اجتماعی عنوان کرد و گفت: پیکهای موتوری با وجود فعالیت در شغلی پرخطر، همچنان از بیمه مناسب برخوردار نیستند و اتحادیه طی سالهای گذشته بارها این موضوع را از سازمان تامین اجتماعی پیگیری کرده، اما هنوز نتیجه مشخصی حاصل نشده است.
وی افزود: نبود امنیت شغلی و حمایتهای اجتماعی، بر عملکرد و آرامش روانی رانندگان تاثیر مستقیم دارد. وقتی یک راننده از حداقل امکانات رفاهی و بیمه محروم باشد، طبیعی است که کیفیت خدمات و نظم ترافیکی نیز تحت تاثیر قرار گیرد.
افزایش تعدیل نیرو و ورود افراد جدید
رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران درباره وضعیت بازار کار این صنف نیز گفت: در ماههای اخیر و همزمان با افزایش تعدیل نیرو در شرکتها، بسیاری از افراد برای تامین معیشت به شغل پیک موتوری روی آوردهاند. با این حال، رکود اقتصادی باعث شده میزان سفارشها کاهش یابد و بازار کشش ورود نیروهای جدید را نداشته باشد.
وی تصریح کرد: بسیاری از افرادی که وارد این شغل میشوند، به دلیل مشکلات معیشتی و برای تامین هزینههای زندگی ناچار به فعالیت در این حوزه هستند، اما واقعیت این است که حجم کار نسبت به گذشته کاهش یافته و درآمدها نیز تحت فشار قرار گرفته است.
درآمد پیکهای موتوری زیر فشار هزینهها
محمدی درباره تعداد نیروهای فعال در این صنف در تهران گفت: در حال حاضر حدود چهار تا پنج هزار نفر در قالب دفاتر پیک موتوری تحت پوشش اتحادیه تهران فعالیت میکنند.
وی درباره درآمد پیکهای موتوری نیز اظهار کرد: متوسط درآمد روزانه یک پیک موتوری حدود یک میلیون تومان است، اما بخش زیادی از این مبلغ صرف هزینه بنزین، استهلاک موتور و کمیسیون میشود و در نهایت درآمد خالص راننده رقم بالایی نخواهد بود.
نرخ خدمات افزایش نداشته است
رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران در پاسخ به سوالی درباره افزایش نرخ خدمات پیک موتوری گفت: با وجود افزایش هزینهها، تاکنون نرخ خدمات باربری و پیک موتوری افزایش پیدا نکرده است، زیرا شرایط اقتصادی جامعه ایجاب میکند همه بخشها برای عبور از وضعیت فعلی همکاری کنند.
وی در پایان با تاکید بر لزوم حمایت از رانندگان این صنف گفت: پیکهای موتوری و رانندگان وانت از اقشار ضعیف جامعه هستند و بسیاری از آنها پسانداز یا پشتوانه مالی ندارند. این افراد روزانه کار میکنند تا بتوانند هزینه همان روز زندگی خود را تامین کنند و لازم است مشکلات آنها بهصورت واقعی به گوش مسئولان برسد.
سخن پایانی
پیکهای موتوری امروز در خط مقدم مواجهه با بحرانهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارند. ترکیب تورم بالا، هزینههای فزاینده، نااطمینانی منطقهای و ضعف حمایتهای نهادی، این شغل را به یکی از آسیبپذیرترین بخشهای بازار کار تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، بازنگری در سیاستهای حمایتی، تدوین چارچوبهای مشخص برای فعالیت پلتفرمها، گسترش پوششهای بیمهای و ایجاد تعادل در نظام درآمدی، میتواند بخشی از فشارها را کاهش دهد. در غیر این صورت، تداوم وضعیت موجود، نهتنها معیشت این قشر را تهدید میکند، بلکه کارایی یکی از اجزای کلیدی اقتصاد شهری را نیز با چالشهای جدی مواجه خواهد ساخت.
